joomla
free templates joomla

ОСОРИ АСКАР ҲАКИМ ДАР ШАРҚИ АРАБ

   Мусаллам аст, ки уламову удабову нухбагони Шарқи Араб ба осори зиёиёни форсу тоҷик бисёр мутаваҷҷеҳ шудаанд, зеро дар ин сарзамин бузургоне ба дунё омада, дар ҷодаҳои мухталифи илм на камтар аз арабҳо хидмат намудаанд, ки ба шарофати онҳо тамоми дунё миллати форсу тоҷикро шинохтааст. Бунёдгузорони илмҳои таърих, ҷуғрофиё, сарфу наҳв, тафсир, тасаввуф ва фиқҳу ҳадиси араб ба монанди Муҳаммад Ҷарири Табарӣ, Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Исмоил ал-Бухорӣ, Асокируддин Абулҳусейн Муслим Ҳаҷҷоҷ Найсабурӣ (Имом Муслим), Абӯ Исо Муҳаммад ибни Исо Тирмизӣ, Абӯ Исҳоқ Иброҳим ибни Муҳаммад ал-Истахрӣ, Абӯ Яҳё Закариё ибни Муҳаммад ал-Қазвинӣ, Абӯ Бишр Амр ибни Усмон ал-Басрӣ (Сибавайҳӣ), Абулқосим Маҳмуд ибни Умар Замахшарӣ, Боязид Тайфур Ибни Исо Бастомӣ (Боязиди Бастомӣ) ва дигарон эрониасл буданд ва таъриху тамаддуни арабӣ-исломиро наметавон бе онҳо тасаввур намуд.
   Имрӯз низ, хушбахтона Шарқи Араб бо Тоҷикистон дӯстиву ошноӣ дорад ва робитаҳои фарҳангиву илмиву адабии ин ду қавми ҳамдину ҳамойин мутадовим ҳастанд. Адабпажӯҳони муосири форсу тоҷик адабиёти арабро меомӯзанд ва муҳаққиқони араб ҳам осори шоирони аҳди мозӣ ва давраи навини тоҷикро дар меҳвари таҳқиқоти худ қарор медиҳанд. То имрӯз адабиётшиносони араб асосан осори шоирони давраи мозиро мавриди таҳқиқ қарор додаанд. Масалан, доктор Носир Сайид Маҳмуд ал-Ҳиҷҷӣ рисолаи илмие таҳти унвони “Камоли Хуҷандӣ ва шеъри ӯ” [15] нигоштааст ва ё адабиётшиноси дигари араб Рифъат Сулаймон Абдуллоҳ Ҳусейн низ роҷеъ ба хусусиятҳои шеъри Камоли Хуҷандӣ ду мақолае бо номи “Нигоҳе ба шеъри Камоли Хуҷандӣ” [5] ва “Сафар ба сарзамини шеър” [6] таълиф намудааст [4]. Ҳамчунин, донишманди дигари араб Ҳусайн Алии Маҳфуз дар таҳқиқоташ “Ал-Мутанаббӣ ва Саъдӣ” [14] роҷеъ шабоҳиятҳои ашъори ин ду шоири нотакрори форсу араб баррасиҳо намудааст. Мавлоно Ҷалолиддини Румиро низ дар шарқи Араб пайваста меомӯзанд, ки дар ин бора рисолаи алоҳидаеро бояд нигошт. Бо ҳамин минвол, метавон чандин адабиётшиноси дигари арабро номбар намуд, ки адабиёти классикии тоҷикро дар меҳвари таҳқиқоти худ қарор додаанд, вале ҳадафи аслии нигорандаи мақолаи мазкур аз овардани матолиби марбут ин аст, ки бори дигар иброз созад: Воқеан, боиси ифтихор аст, ки имрӯз ҷаҳони араб ба шеъри муосири тоҷик руҷӯъ намудааст. Аз назари мо, таҳлилу таҳқиқи шеъри Шоири халқии Тоҷикистон устод Аскар Ҳаким, ки ҳамзамон доктори улуми филологӣ ҳам ҳаст, хеле актуалист, зеро дар ин шеърҳо ҷавониву муҳаббат, ватандӯстиву инсондӯстӣ ва ҳамчунин, мавзуъҳои доғи имрӯзаи ҷомеа таҷассум ёфтаанд. Ин ҳама хусусиятҳо ва муҳтавои баланди шеъри устод Аскар Ҳаким боис шудааст, ки муҳаққиқи араб доктор Ҳамдӣ Абдулрозӣ онро пажӯҳиш намояд.
Доктор Ҳамдӣ Абдулрозӣ, ки устоди забон ва адабиёти форсу тоҷик аст ва дар факултаи санъати донишгоҳи ал-Азҳари Миср фаъолият мекунад, дар мавзуи “Ритм ва сохтори матнӣ дар манзумаи Шоири халқии Тоҷикистон устод Аскар Ҳаким “Санги ман – алмос” [13] рисолаи илмии докторӣ нигоштааст. Муҳаққиқи мазкур дар рисолааш сараввал перомуни осор ва пайкори устод Аскар Ҳаким маълумоти мухтасар дода, сипас ба баррасии вижагиҳои ашъори шоир гузаштааст. Доктор Ҳамдӣ Абдулрозӣ ҳамчунин масъалаҳои поэтика ва матншиносии достони устод Аскар Ҳаким “Санги ман – алмос”-ро ба риштаи таҳқиқ кашида, роҷеъ ба тасвирҳои шоирона, сабку услубу нигориши шоир, авзону қофияи ашъори ӯ маълумоти кофӣ додааст. Илова бар ин, манзумаи “Санги ман – алмос”-ро ба забони арабӣ тарҷума намуда, бо матни асл мавриди муқоиса қарор додааст.
Барои намуна порчае аз тарҷумаи манзумаи “Санги ман – алмос”, ки аз ҷониби доктор Ҳамдӣ Абдулрозӣ ба забони арабӣ анҷом дода шудааст, оварда мешавад:
من کیم؟ من أنا ؟
آدمی انگار درخت انسان کما لو کان شجرة
ریشه م رفته در آب دل ده امتدت جذوری فی شریان القریه
شاخه م سبز شده در تن شهر اخضر فرعی فی جسد المدینه
که بدین حال نه شهری نه دهاتی باشم بحيث لم أكن لا قرویا ولا مدینیا
کندم از خویش چه سان با دیگری پیوندم ؟ انفصلت عن نفسی فكيف اتصل بالآخر؟
[13,5].
Ман киям?
Одаме ангори дарахт.
Решаам рафта дар оби дили деҳ,
Шохаам сабз шуда дар тани шаҳр,
Ки бад ин ҳол на шаҳрӣ, на деҳотӣ бошам,
Кандам аз хеш, чӣ сон бо дигаре пайвандам? [1,450].
Дар воқеъ, ба маҳорати тарҷумонии доктор Ҳамдӣ Абдулрозӣ метавон баҳои баланд дод, зеро ӯ мисраъҳои болоро бисёр хуб тарҷума кардааст. Тарҷумаи ӯ ҳарф ба ҳарф анҷом ёфта бошад ҳам, ритму оҳанг ва зарбҳо дар нусхаи арабии шеър низ таҷассум гашта, санъатҳои бадеӣ низ ба хубӣ ҷилва намудаанд.
Мисоли дигар:
چشم بد دور عين الشر بعيدة
زاغ اگر زمزمه پرداز شود لو يزمزم الغراب
چشم خفاش به خورشید شناسا گردد تدرك عين الخفاش الشمس [13,41].
Чашми бад дур,
Зоғ агар замзамапардоз шавад,
Чашми хаффош ба хуршед шиносо гардад...[1,454].
Бояд гуфт, ки тарҷумаи порчаи боло низ таҳтуллафзӣ анҷом ёфтааст. Масалан, мисраи “Чашми бад дур” ба забони арабӣ низ ҳарф ба ҳарф тарҷума шудааст: “عين الشر بعيدة”. Ҳатто нафаре, ки забони арабиро балад нест, дарк хоҳад кард, ки дар ин ҷо “чашм”-“ عين”(айн), “бад”- “الشر”(шарр) ва “дур”- “بعيدة”(баид) мебошад, чун мардуми тоҷик бо ин калимаҳо ошноӣ дорад ва вожаҳои зайлро пайваста ба кор мебарад.
چشم بد دور عين الشر بعيدة
شب ز ویرانه به آباد اگر آرد روی لو تحول الليل من الخراب نحو العمران
چغز ویرانه نشین بومة الخراب الجالسة
از حیا سنگ از ره فکند خودرا دور ترمي نفسها بعيدا بحجر من الحياء [13,42]
Чашми бад дур,
Шаб зи вайрона ба ободӣ агар орад рӯй
Чуғзи вайронанишин.
Аз ҳаё санги раҳ аз раҳ фиканад худро дур...[1,454].
Ин ҷо низ шоҳиди онем, ки тарҷума амиқу зебо ва саҳеҳ сурат гирифтааст, ки ин ҳама далели донандаи хуби забони форсиву тоҷикӣ будани доктор Ҳамдӣ Абдулрозӣ аст.
Дар сурати таҳтуллафзӣ тарҷума намудани матни шеър баъзан қоидаҳои сарфу наҳв коста, зарбу оҳанги арӯз низ маҳв мешаванд, вале дар ин маврид чунин нест, зеро ҳамаи ин вежагиҳо дар тарҷумаи арабӣ низ ҳифз шуда, мутарҷим кӯшидааст, ки тарҷума айни матни асл бошад.
Мавриди зикр аст, ки адабпажӯҳони зиёди ватаниву хориҷӣ ба манзумаи “Санги ман – алмос” бисёр мутаваҷҷеҳ шудаанд. Масалан, муҳаққиқи тоҷик Муҳриддин Сабурӣ дар мақолаи худ – “Дар қаламрави шеъри нав” [8], ки дар он вижагиҳои манзумаи мазкурро баррасӣ намудааст, ба ин маънӣ нигоштааст, ки “донишмандони зиёде аз Тоҷикистону Русияву Эрону Афғонистон дар мавриди ин манзума андешаҳои худро баён доштаанд”[8,102]. Муҳаққиқи араб доктор Ҳамдӣ Абдулрозӣ низ манзумаи устод Аскар Ҳакимро ба забони арабӣ ин гуна зебо тарҷума намуда, ҳамзамон роҷеъ ба эҷодиёти шоир пажӯҳиши густардаеро ба анҷом расонидааст. Дар рисолаи ӯ масъалаҳои гуногуни вазну қофия, сувари хаёл, муҳтавои манзумаи “Санги ман – алмос” ва ҳамчунин, рубоиҳои устод Аскар Ҳаким мабҳаси таҳлили илмӣ қарор гирифтаанд. Ин падида, таҳқиқи поэтикаи шеъри муосири тоҷик дар мисоли асарҳои Аскар Ҳаким дар адабиётшиносии муосири араб бори нахуст ба назар мерасад.
Сабки устод Аскар Ҳаким хеле шевову фаҳмо, равшану ҷаззоб ва омезаи вуқуъгароёнаву хаёлпардозона аст. Масалан, Шоири халқии Тоҷикистон Фарзона роҷеъ ба сабк ва ҳолати шоиронаи устод Аскар Ҳаким чунин мегӯяд, ки қобили таваҷҷуҳ аст: “...ӯ дар мавриди шеър ба ҳеҷ кас намеандешад ва танҳо ба худ меандешад. Яъне ба тамасхур ва аҳсанти дигарон коре надорад ва дари бекаронаи ишқу муҳаббатро ба сӯи худ боз намудааст. Аскар Ҳаким шоирест, ки дар оғӯши шеъри худ гум мешавад” [9, 64].
Зикри ин нукта низ бамаврид аст, ки муҳаққиқи дигари Мисрӣ Асмо Аҳмад, ки низ устоди донишгоҳи ал-Азҳар мебошад, дар мавзуи “Зиндагинома ва осори Фарзона” пажӯҳиш мекунад, вале рисолаи ӯ ҳанӯз ба пуррагӣ анҷом наёфтааст. Дар ин радиф аз тарҷумаи рубоиҳои устод Аскар Ҳаким ба забони арабӣ, ки аз ҷониби тарҷумонҳои араб ва тоҷик анҷом дода шудааст, сухан гуфтан низ судманд хоҳад буд, зеро ин ҳам як шохаи пурмаҳсули иртиботи адабӣ ба шумор меравад.
Арабшиноси номвари тоҷик устод Назруллоҳи Назар низ якчанд рубоии устод Аскар Ҳакимро ба забони арабӣ тарҷума намудааст, ки намунае аз онҳо ин аст:
Аз ман ба ҷаҳониён ҷаҳон мемонад,
Як олами ишқу ормон мемонад.
Дар ишқи ту ҳарчанд шавам рӯзе пир,
Ман мераваму ишқ ҷавон мемонад [7,37].
Тарҷумаи устод Назруллоҳи Назар:
لن يترك غير حلمهم أشباهي
للعالميين بعد أن ارتحلوا
قد أهرمني هواك لكن هواك
ما زال على عهده شاباً يزهو.[7,91]
Баъди муқоисаи тарҷумаи рубоии боло бо нусхаи асл метавон гуфт, ки санъати бадеии тазод ва тавсиф (дар калимаҳои пир, ҷавон), ки дар байти охири ҳам матни арабӣ ва ҳам матни тоҷикӣ мавҷуданд, зебо баргардон шуда, матлабро хеле хотирнишин таҷассум намудаанд.
Дар ишқи ту ҳарчанд шавам рӯзе пир,
Ман мераваму ишқ ҷавон мемонад [7,37].
قد أهرمني هواك لكن هواك
ما زال على عهده شاباً يزهو . [7,91]
Яке аз қоидаҳои муҳимме, ки мутарҷим онро ҳатман бояд риоя кунад, тарҷумаи дақиқи маънои шеър мебошад, зеро маънои аслӣ амонате ба ҳисоб меравад, ки мутарҷим бояд ба хонанда расонад ва бидуни тардид, метавон иброз кард, ки дар тарҷумаи арабие, ки аз ҷониби устод Назруллоҳи Назар сурат гирифтааст, маънои шеъри устод Аскар Ҳаким ҳифз шудааст.
Рубоии дигаре аз устод Аскар Ҳаким меорем:
Ҳар рӯз ба ёди ту худ обод кунам,
Ёди ту кунам ҳар шабу дил шод кунам.
Чандин нафасам монда, надонам, аммо,
То як нафасам бувад, туро ёд кунам [7,45].
Дар рубоии мазкур санъати бадеии муболиға ба назар мерасад ва азбаски муболиға шеърҳои ошиқиро зеб мебахшад, мисраи “То як нафасам бувад, туро ёд кунам”, хаёлпардозонаву таъсирбахш эҷод шудааст.
Тарҷумаи устод Назруллоҳи Назар:
ذكراك تعمر الفؤاد بالأشواقِ
في الليل وفي النهار سكناك احداقي
كم هو عدد أنفاسي؟ لكن أدري
حتى آخره ذكرك فيه الباقي. [7,83]
Бо баробари муқоисаи матолиби боло бармеояд, ки тарҷумаи рубоии мазкур озод анҷом ёфтааст, на таҳтуллафзӣ, аммо маъно ба хубӣ ҳифз шудааст.
Дар илми тарҷума оид ба анвои гуногуни он андешаҳои мухталиф баён шудаанд, ки ҳар кадоме дар ҷойи худ аҳаммияти вежае доранд. Аз ҷумла, шарқшиноси тоҷик Насим Ҳамробоев дар монографияи худ таҳти унвони “Марҳалаҳои ташаккул ва таҳаввули ҳаракати тарҷума дар асрҳои VIII-XIV” [10] перомуни таърихи ҳаракати тарҷума ва анвои он маълумоти муфассал дода, роҷеъ ба тарҷумаи таҳтуллафзӣ аз Маркос Сисру чунин иқтибос овардааст: “Бунёдгузори назарияи тарҷума дар Ғарб – Маркос Сисру (106-43 п.м.) аз шеваи тарҷумаи маъноӣ ё худ тарҷумаи озоду равон истифода карда, тарҷумаи таҳтуллафзиро нодаркору беҳуда мехонд. Пас аз Сисру чанд нафар назарияпардозони дигари Ғарб ба дифои тарҷумаи маъноӣ баромада, даъво доштанд, ки мутарҷим наметавонад осори юнониро мӯ ба мӯ ва бидуни латма задан ба фасоҳат ва зебоии калом ба лотинӣ тарҷума кунад. Аз ин рӯ, ағлаби онҳо ақида доштанд, ки тарҷумаи таҳтуллафзӣ шеваи равону зебои матнро аз миён мебарад [10, 65]. Аммо дар мисолҳои фавқ дида шуд, ки ҳангоми аз тарҷумаи таҳтуллафз устодона истифода кардан низ метавон зебоиҳову назокатҳои нусхаи аслро ба забони дигар баргардон кард.
Гузашта аз ин, забони арабӣ яке аз забонҳои бисёр мураккаб аст ва на ба ҳар кас омӯхтани ин забон ба осонӣ муяссар мешавад. Бо забони арабӣ шеър нигоштан ва тарҷума намудани осори шоирони муосири тоҷик шоистаи таҳсину офарин мебошад. Воқеан, мутарҷим талош варзидааст, то сабки устод Аскар Ҳакимро дар тарҷумаи арабии рубоиҳои фавқ таҷассум намояд. Назруллоҳи Назар инчунин аз эҷодиёти шоир чанд рубоии дигари ӯро тарҷума намудааст, ки дар китоби “Рубоиёт”[7] дарҷ гардидаанд. Китоби мазкур соли 1992 дар нашриёти “Ирфон”-и шаҳри Душанбе ба табъ расида, рубоиёти чор шоири шуҳратманди тоҷик: устод Лоиқ Шералӣ, Гулрухсор, Гулназар ва Аскар Ҳакимро дар бар гирифтааст. Тарҷумаи матни русӣ ба қалами Виктор Полещук мансуб аст. Намунаи рубоиҳои тоҷикӣ аз сӯи устод Назруллоҳи Назар ҷамъоварӣ, баргардон ба хатти форсӣ ва ба забони арабӣ тарҷума шудааст.
Назруллоҳи Назар ашъори дигари Аскар Ҳакимро ҳам тарҷума кардааст, ки дар китоби “Зи рахшанда кавокиб ёздаҳ” [11], ки соли 1992 дар нашриёти “Шарқи Озод”-и шаҳри Душанбе ба табъ расидааст, ҷой дорад. Маҷмуаи мазкур тарҷумаи ашъори дигар шоирони муосири тоҷик, аз ҷумла устодон Мирзо Турсунзода, Мирсаид Миршакар, Муъмин Қаноат, Бозор Собир, Қутбӣ Кирром, Лоиқ Шералӣ, Гулрухсор, Гулназар, Раҳмат Назрӣ, Камол Насрулло ва шеърҳои арабии худи Нарзуллоҳи Назарро фарогир аст.
Дар воқеъ, хидмати устод Назруллоҳи Назар дар ҷодаи тавсиаи робитаҳои адабии тоҷику араб назаррас аст, зеро ӯ ба ҷуз аз ашъори устод Аскар Ҳаким шеърҳои 19 шоири муосири тоҷикро ба забони арабӣ тарҷума намудааст, ки аксари онҳо дар мамолики араб ба табъ расидаанд. Масалан, китоби “Авроқи мутафарриқа” [12], ки соли 2017 дар Қоҳира ба табъ расидааст, ҳамин гуна китоби тарҷума мебошад.
Роқими сутур талош варзид, то дар мақолаи мазкур роҷеъ ба тарҷумаҳои арабии ашъори устод Аскар Ҳаким, ки аз сӯи донишмандони араб ва тоҷик сурат гирифтаанд, иттилоъ орад ва ҳамчунин перомуни руҷӯи хонандаи араб ба шеъри ӯ чанд ҳарфе нигошта бошад.
Қиссаи ҷолибе, ки аз робитаҳои адабии тоҷику араб дарак медиҳад, боз ин аст, ки устод Аскар Ҳаким соли 1989 ба ҳамоиши ҷаҳонии шеър, ки дар Бағдод баргузор гардид, даъват шуда буд. Дар он ҳамоиш арӯси хонаводаи амири Кувайт малика Суод-ас-Сабоҳ низ ширкат дошта, шеър мехонад ва шеърҳояш ба устод Аскар Ҳаким хеле писанд меоянд. Устод Аскар Ҳаким аз Суод-ас-Сабоҳ хоҳиш менамояд, ки китоби худро ба ӯ ҳадя намояд, то ин китоб ба забони тоҷикӣ тарҷума шуда, хонандаи тоҷик низ аз шеъри зебои ӯ огаҳ гардад. Суод-ас-Сабоҳ китоби худро ба устод Аскар Ҳаким тақдим мекунад.
Ҳамин тариқ, маҷмӯаи ашъори шоири барҷастаи Кувайт Суод-ас-Сабоҳ таҳти унвони "Хаймаи қудсии сухан" дар тарҷумаи тоҷикии Назруллоҳи Назар ва шоир Гулназар Келдӣ ду маротиба нашр шуд – бори нахуст соли 1998 [2] дар Душанбе ва бори дуввум дар соли 1999 [3] дар Маскав. Хонандаи тоҷик китоби мазкурро хеле хуб пазируфт.
Дар ҳамоиши мазкур устод Аскар Ҳаким суханронӣ намуда, аз эҷодиёти худ боби оғозини “Достони Нону Имон”, ки онро шоири забардасти рус Владимир Солоухин ба забони русӣ тарҷума карда буд, бо забони тоҷикӣ ва русӣ мехонад. Баъди сухану шеърхонии ӯ профессорони донишгоҳи Бағдод, ки хатмкардаи Донишгоҳи давлатии ба номи Ломоносови Маскав буданд ва забони русиро хуб медонистанд, устод Аскар Ҳакимро ба донишгоҳи худ барои вохӯрӣ бо устодону донишҷӯён даъват менамоянд. Ӯ дар он вохӯрӣ бо хоҳиши устодон дар давоми як соат тамоми “Достони Нону Имон”-ро барои сабт мехонад, то устодон онро ҳангоми дарси забони русӣ ҳамчун мавод истифода карда тавонанд.
Хулоса, Шоири халқии Тоҷикистон устод Аскар Ҳаким воқеан як шахсияти муҳташамест, ки ӯро на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар тамоми дунё мешиносанд ва шарқи Араб низ бо ӯ пайвандҳои адабиву илмӣ ва фарҳангӣ дорад, ки ин масоил дар мақолаи мазкур ба таври мухтасар ироа шуд.
Адабиёти истифодашуда:
1. Аскар Ҳаким. Маҷмуаи осор. – Хуҷанд: Ношир, 2017.- 492саҳ.
2. Ас-сабоҳ Суод. Хаймаи қудсии сухан. (аз арабӣ ба тоҷикӣ тарҷумаи Гулназар К.ва Назар Н). –Душанбе: Сурушан, 1999.–73с.
3. Ас-сабоҳ Суод. Хаймаи қудсии сухан / Ас-сабоҳ Суод. Аз арабӣ тарҷумаи Гулназар К.ва Назар Н.).–Москва: Трансдорнаука, 1999.–62с.
4. Ғафорова, У.А. Камоли Хуҷандӣ дар оинаи пажӯҳиши арабшиносони тоҷик ва адабиётшиносони араб // Тоҷикистон дар масири таърих: истиқлолият, дастовард ва дурнамо: Маводи симпозиуми байналмиллалӣ (қисми 2).– Душанбе: Дониш, 2021. –745с.
5. Рифъат Абдуллоҳ Сулаймон Ҳусейн. Нигоҳе бар ашъори Камоли Хуҷандӣ//Маводи Конференсияи байналмиллалии Камоли Хуҷандӣ: Ташаккули адабиётшиносӣ ва равобити адабӣ”. (Хуҷанд, 28-29 октябри соли 2016).–Хуҷанд: Ношир, 2016. –600с.
6. Рифъат Абдуллоҳ Сулаймон Ҳусейн. Сафар ба сарзамини шеър. / Тарҷумаи тоҷикии Умеда Ғафорова/Оинаи пажӯҳишгоҳ.–Вежаномаи Камоли Хуҷандӣ: Фаслномаи илмӣ-адабӣ.–2020.–№3(3).–Хуҷанд:Нури маърифат, 2020. – 260с.
7. Рубоиёт / Баргузидаи рубоиёти Л.Шералӣ, Г.Сафиева, Г.Келдӣ ва А.Ҳаким, тарҷума аз тоҷикӣ ба арабӣ Н. Назар – Душанбе: Ирфон, 1992. – 125 с.
8. Сабурӣ Муҳриддин. Шоире дар қаламрави шеъри нав. Дар китоби “Шеър дар мизони ҳунар” (Маҷмуаи мақолаҳо). Душанбе: Балоғат, 2020. – с.160.
9. Хоҷаева, И. Нома ба устод Аскар Ҳаким / И. Хоҷаева / Дарёи сӯзон. –Душанбе:Адиб, 2014. – 240с.
10. Ҳамробоев, Н. Марҳалаҳои ташаккул ва таҳаввули ҳаракати тарҷума дар асрҳои VIII-XIV /Н. Ҳамробоев .– Хуҷанд: Нури маърифат, 2019.– 464с.
11. احد عشر كوكبا. مختارات من الشعر التاجيكي الحديث. ترجمها إلى العربية نذر الله نزار.- دوشانبه:"شرق ازاد"، ١٩٩٦-٨٠ ص.
12. نذر الله نزار. اوراق متفرقة.- قاهرة: "شمس للنشر و الاعلام"، ٢٠١٧م-٢٣٥ص
13. حمدي عبد الراضي علي. الايقاع و البنية النصية في شعر عسكر حكيم "سنگ من الماس". - القاهرة:"مدرسة اللغة والأدب الطاجيكي -كلية الاداب قنا"، -٥٠ص.
14. محفوظ حسين علي. متنبي و سعدي. مأخذ مضامين سعدي در ادب عربي.- تهران، ١٣٣٦ه.ش.-١٩٥٧م.- .٣٣٢ص.
15. ناصر سيد محمود الحجي. كمال خوجندي و شعره. -مصر: جامعة جنوب الوادي ،١٩٩٨
16. رفعت عبدالله سليمان حسین. زيارة إلي مدينة الشعر/ الاحرام المصرية. (٥. ١٢.٢٠١٦.(
Каримова Шоҳона,
Ходими илмии шуъбаи
Шарқи Миёна ва Наздики
Институти Осиё ва Аврупои АМИТ

МАҶЛИСИ УМУМИИ СОЛОНАИ АМИТ

       Имрӯз дар санаи 5 январи соли 2023 дар маҷлисгоҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маҷлиси умумии солонаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бо иштироки аъзои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, роҳбарони муассисаҳои илмию таҳқиқотии АМИТ, мушовири бахши Ёрдамчии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеа М. Абдуллозода, намояндагони вазорату идораҳои дахлдор ва намояндагони воситаҳои ахбори ватанӣ доир гардид, ки дар он гузориши президенти АМИТ Ф. Раҳимӣ оид ба натиҷаҳои асосии фаъолияти илмӣ ва илмиву ташкилии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар соли 2022 ва вазифаҳо барои соли 2023 мавриди баррасӣ, муҳокима ва тасдиқ қарор гирифт.

6.60.jpg - 146.36 KB

     Дар ҳисобот зикр карда шуд, ки Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон (минбаъд – АМИТ) фаъолияти илмӣ ва илмиву ташкилии худро дар давоми соли 2022 тибқи дастуру супоришҳои Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21 декабри соли 2021, Стратегияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаҳои илм, технология ва инноватсия барои давраи то соли 2030 ва Нақшаи кори АМИТ дар соли 2022 ба роҳ монда, нерӯи илмиро барои тараққӣ додани таҳқиқоти илмии бунёдӣ ва амалӣ оид ба самтҳои афзалиятноки илмҳои дақиқ, табиатшиносӣ, техникӣ, гуманитарӣ ва ҷамъиятшиносӣ, ҳамоҳангсозии корҳои илмию таҳқиқотии академӣ, соҳавӣ ва муассисаҳои таҳсилоти олӣ, амалӣ намудани сиёсати илмию техникӣ, таҳлили рушди иҷтимоиву иқтисодӣ ва илмиву технологии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва таҳияи тавсияҳои дахлдор, омӯзиши дастовардҳои илм ва техноло¬гияи ҷаҳонӣ, мусоидат ба истифодаи ин дастовардҳо дар рушди иқтисодӣ ва иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва муайян кардану дастгирӣ намудани муҳаққиқони ҷавони лаёқатманд, мусоидат ба рушди эҷодии олимони ҷавон, тарбияи кадрҳои илмии тахассуси олӣ равона кард ва дар ин муддат ба натиҷаҳои назаррас ноил гардид, аз ҷумла:

6.57.jpg - 158.78 KB

       Дар соли 2022 олимони Академияи миллии илмҳо таҳқиқотро аз рӯйи 114 мавзуъ, аз ҷумла 71 мавзуи илмӣ-таҳқиқотии бунёдӣ, 16 мавзуи илмӣ-таҳқиқотии амалӣ ва 27 мавзуи илмӣ-таҳқиқотии бунёдию амалӣ идома дода, натиҷаҳои назаррас ба даст оварданд.

Аз рӯйи натиҷаҳои илмии бадастомада дар давраи ҳисоботӣ аз ҷониби кормандони муассисаҳои илмии АМИТ қариб 3400 кори илмӣ, аз ҷумла беш аз 200 китобу монография, маҷмуаҳои илмӣ, брошюра, тавсиянома, 3170 мақолаҳои илмӣ ва илмию оммавӣ, аз онҳо 2830 мақола дар маҷаллаҳои илмии ҷумҳурӣ, 230 мақолаи илмӣ дар маҷаллаҳои кишварҳои ИДМ ва қариб 110 мақола дар маҷаллаҳои давлатҳои хориҷи дур ба нашр расиданд.

6.58.jpg - 181.03 KB

     Дар соли 2022 аз тарафи олимони АМИТ 28 патенти хурди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ихтироот ва 15 қарори мусбат оид ба додани патенти хурди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ихтироот, ҳамчунин 5 шаҳодатнома оид ба сабти давлатии захираҳои иттилоотӣ ба даст оварда шуд.

     Барои истифодаи амалӣ дар истеҳсолот беш аз 20 коркард ва таклифу тавсияҳои олимони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон пешниҳод гардидааст.

     Дар соли 2022 дар 18 шуроҳои диссертатсионии амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо қарори КОА ФР тасдиқ шудаанд, ҳамагӣ 137 рисола, аз ҷумла 22 рисолаи докторӣ ва 115 рисолаи номзадӣ дифоъ карда шуд. Дар 7 шурои дар АМИТ амалкунанда ҳамагӣ 53 рисола, аз ҷумла 10 рисолаи докторӣ ва 43 рисолаи номзадӣ дифоъ карда шуданд. Дар ин шуроҳо аз ҷониби кормандони илмии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон 14 рисола, аз ҷумла 4 рисолаи докторӣ ва 10 рисолаи номзадӣ дифоъ гардидаанд.

6.59.jpg - 150.96 KB

    Дар 8 шурои диссертатсионии амалкунандаи АМИТ, ки бо қарори Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шудаанд, ҳамагӣ 22 рисола, аз ҷумла 1 рисолаи докторӣ ва 21 рисолаи номзадӣ дифоъ карда шудааст.

Муҳимтарин натиҷаҳои илмии муассисаҳои илмию таҳқиқотии АМИТ инҳоянд:

Дар соҳаиматематика:

- бори аввал қонуни тақсимшавии қиматҳои характери ғайриасосии Дирихле аз рӯи модулҳои таркибӣ дар пайдарпаи ниҳоят кӯтоҳи ададҳои соддаи лағжонидашуда ёфт шудааст;

- формулаи асимптотӣ барои миқдори ададҳои Харди-Литллвуд дар прогрессияҳои кӯтоҳи арифметикии фарқашон ба дараҷаи адади содда баробарбуда исбот карда шудааст;

- нобаробарии интегралии нав барои як синфи васеи операторҳои эллиптикии таназзулёбандаи намуди ғайрдивергентии коэффитсиентҳояшон суммиронидашаванда дар соҳаи маҳдуд исбот карда шудаст.

Дар соҳаиастрофизика:

Олимони Институт дар расадхонаи байналмилалии астрономии Санглох (минбаъд расадхонаи Санглох) расадхонаи астрономии Ҳисор (минбаъд расадхонаи Ҳисор) мушоҳидаи ҷирмҳои кайҳонӣ – астероидҳо, кометаҳо, радифҳо, партовҳои кайҳонӣ, метеороидҳо ва ситораҳои фавқулнав ба сомон расониданд. Қисми мушоҳидаҳо ба тарзи муштарак ва базисӣ бо 7 расадхонаи Академияи илмҳои Россия, Институти астрономии Академияи илмҳои Словакия, расадхонаи Сефеиди Ҳиндустон ва ғ. тариқи 600 соати шабӣ сурат гирифтанд. Дар натиҷа мавқеи аниқ, траектория, мадор, дурахшонӣ ва тағйироти онҳо, андоза, даври гардиши ҷирмҳо муайян гардиданд, инчунин таркиби физикавӣ ва химиявии ҷирмҳо ба таҳқиқ расиданд. Ҳангоми мониторинг чунин объектҳои ҳайратовар, ба монанди астероидҳои фаъол ва кометаҳои дар масофаҳои дури гелиосентрикӣ аз Офтоб фаъолбуда, зери тадқиқот гирифта шуданд ва барои онҳо маълумотҳои нахустин бор ба даст омаданд. Натиҷаи мушоҳидаҳо дар маҳзани маълумотҳои ҷаҳонии MPC (Minor Planet Center, Маркази ҷаҳонии тадқиқоти сайёраҳои хурд) дохил шуда, дастраси муассисаҳои астрономии ҷаҳон гардиданд.

Дар соҳаифизикаютехника:

Технологияи истеҳсоли кристаллҳои сунъӣ, ғанӣ гардондани сангҳои қиматбаҳо ва аз партовҳои минералӣ ҳосил намудани кристаллҳо коркард шуд. Аз ҷумла, бо усули кристаллизатсияи сунъӣ аз партовҳои Кӯҳи Лаъл якумин маротиба кристалли шпинел- лаъл, ки шафофи сурхчатоб аст, ҳосил карда шуд. Ҳамчунин, дар натиҷаи коркарди нави технологӣ дар пайвастагиҳои оксиди празеодим ва оксиди висмут, якумин бор дар ҷаҳон монокристалли нави висмутит празеодим бо усули гидротермалӣ ҳосил карда шуд ва ба ин ихтироъ патенти Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ба даст оварда шуд.

Дар соҳаихимия:

Технологияи ҳосилкунии хӯлаҳои рехташавандаи алюминий, ки сохтори модификатсияшудаи кафолатдор доранд, бо истифода аз металлҳои ишқорзаминӣ (барий, стронсий), нодирзаминӣ (серий, празеодим, неодим) анҷом дода шуд. Аз ин хӯлаҳо метавон бо усули рехтагарӣ, қисмҳои гуногуни автомобил, трактор, насосҳои обкаш ва техникаи гуногуни дигар истеҳсол намуд.

Таъсири муқоисавии маводи доругии “Урсослит” ва “Урсафалк”, ки ба хосияти тағйирёбии миқдори туршобаҳои заҳраи талхадони калламушҳо дар шароити холелитиазӣ амалан бо усули хроматографияи газӣ тасдиқ карда шуд.

Технологияи раванди ишқорронии сианидии тилло ва нуқра дар ҳарорати 25-30оС, дар қитъаи хокгардони кони Ҷилав, инчунин дар ишқорронии чалакии маъдани корхонаи “Зарафшон” татбиқ карда шуд.

Аз консентрати ба даст овардаи фосфордор дар шароити озмоишгоҳи 40 кг нурии суперфосфати оддӣ тайёр карда шуд. Миқдори фосфори дар нурӣ буда, 18.27%-ро ташкил дод. Ин нурӣ ба талаботи ГОСТ 8382-57 ҷавобгӯ буда, дар қитъаи таҷрибавии Институти ботаника, физиология ва генетикаи растании АМИТ бомуваффақият бо ду навъи пахта “Шавкат-80” ва “9326-В” бо муваффақият аз санҷиш гузашта, бо санади татбиқ ҳифз карда шуд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки пахтаҳои таҷрибави нисбат ба муқоисавӣ аз ҷиҳати баргу гул ва ғура ба кулли дорои ҳосилнокии зиёд буданд.

Дар соҳаигеология:

Дар минтақаи оксидшавии кони Дижикруд якчанд минералҳои сурма - кермезит, валентинит, сенармонтит, сервантит, гидроромеит, стибиконит дарёфт ва омӯхта шудаанд. Ҳамчунин муайян карда шуд, ки паҳншавии минерализатсияи сурмаву симоб дар дохили брекчияҳо бо хусусияти беҳад номуназзам ва нобаробар фарқ мекунад. Маълумоти мавҷуда ва натиҷаҳои тадқиқоти рагаҳои миаролии пегматити Вездара аз он шаҳодат медиҳанд, ки арсен ва сурма яке аз компонентҳои асосии маҳлулҳои пегматитбавуҷудоранда маҳсуб меёбанд.

Дар соҳаизилзилашиносӣ:

Каталоги такмилёфтаи заминҷунбӣ (аз замонҳои таърихӣ то соли 2018) барои истифода дар қаламрави Тоҷикистон бо истифода аз каталогҳои байналмилалии Хадамоти Геологии ИМА (NEIC) ва Мар-кази байналмилалии Сейсмологӣ (ISC), инчунин каталоги минтақавии Осиёи Марказӣ (EMCA2017) тартиб дода шуд;

Коркарди маълумоти сейсмикии пойгоҳи «Симиганҷ» оид ба заминҷунбиҳои минтақаи Душанбе-Вахш аз рӯи барномаи SeiscomP3 бо истифодабарии маълумот аз шабакаҳои байналмилалии сейсмологӣ Обнинск, Геофон, Қазоқистон дар давраи аз 1 январ то 15 марти соли 2022 гузаронида шудааст. Дар маҷмуъ 728 заминҷунбӣ таҳлил карда шудааст.

Дар самти омӯзиши масъалаҳои об, гидроэнергетика вва экология:

Мутобиқи нақшаи «Истифодаи маҷмаавӣ ва ҳифзи захираҳои обу замини ҳавзаи баҳри Арал», барои Тоҷикистон (бахши «Рушди мелиоративӣ ва хоҷагии об», 1990), нишондиҳандаҳои техникии обёрӣ ҳисобшуда (1989) ва ояндадор (2010) дар ҳавзаи дарёи Зарафшон муайян карда шуданд. Таҳлил нишон дод, ки нишондиҳандаҳои имрӯзаи обёрӣ бо сатҳи соли 1990 тавсиф карда мешаванд, зеро дар солҳои 1990-2020 ягон кори дахлдор гузаронида нашудааст. Нишондиҳандаҳои асосии техникии системаҳои обёрии дараҷаи ҳисобӣ: заминҳои обӣ – 24,569 ҳазор га; усули худобтаъминкунӣ – 24,569 ҳазор га; Дарозии каналҳои магист-ралӣ ва байнихоҷагӣ 181,86 км; Дарозии хоси шабакаи байнихоҷагӣ – 7,07 м/га; Дарозии шабакаи обёрии дохилихоҷагӣ – 1835,23 км; Дарозии хоси шабакаи обёрии дохилихоҷагӣ – 71,35 м/га. Муқаррар карда шудааст, ки талабот ба об 334,7 млн. м3-ро ташкил медиҳад; Ҳавзаи хоси обғункунӣ – 13014 м3/га; Меъёри обёрии соф – 7548 м3/га;

Баҳодиҳии НБО-и хурди фаъолияткунанда дар ҳавзаи дарёи Зарафшон оварда шудааст. Муайян карда шуд, ки барои водии Зараф-шон масъалаҳои истифодаи захираҳои энергетикии системаҳои ирри-гатсионӣ, ки иншоотҳои гуногуни гидротехникӣ, аз ҷумла каналҳои хурду калони обёриро дар бар мегиранд, масъалаҳои муҳим мебошанд.

Рушди гидроэнергетикаи хурд дар системаҳои ирригатсионӣ омӯхта, самаранокии онҳо таҳлил карда шуд.

Муқаррар карда шудааст, ки иншоотҳои ирригатсионӣ дар ҳавзаи Зарафшон имконият медиҳанд, ки НБО-ҳои хурд ба таври илова дар як сол зиёда аз 11,4 млн. кВт/соат энергияи электрикӣ истеҳсол намоянд. Барои кам кардани сарбории тобистонаи шабакаҳои мутамарказ аз ҳисоби обёрӣ ва дигар истеъмолкунандагон соле ҳамагӣ 5 моҳ – аз моҳи май то сентябр ба кор андохтани НБО-ҳои хурд пешбинӣ шудааст.

Дар ботаника, физиология ва генетикаи растанӣ:

Муқаррар карда шуд, ки ба замин ворид намудани суперфосфати аз маъдани фосфордори кони Риват ҳосил карда шуда (миқдори Р2О5 13-18%) ба нишондиҳандаҳои физиологӣ ва ба сифати нахи пахта таъсири мусбӣ мерасонад. Ташхиси сифати нахи пахта нишон дод, ки ҳангоми ворид намудани нуриҳои фосфордор баромади нахи пахтаи миёнанахи навъи Шавкат-80 то 2% ва дарозии нахи он 1 мм зиёд мегардад.

Муайян карда шуд, ки генотипҳои картошкаи ба шӯрӣ устувор нишондиҳандаҳои баланди нигоҳдории об ва супероксиддисмутазҳои фаъолро доро мебошад, ки онҳоро ҳамчун аломатҳои озмунии генотипҳои ба таъсири омилҳои экстремалии муҳит тобовар тавсия кардан мумкин аст.

Ошкор карда шуд, ки дар таркиби дони ҷуворимаккаи намунаи хитоӣ миқдори крахмал нисбат ба навъи Шараф зиёдтар аст. Ин имкон медиҳад, ки намунаҳои ҷуворимаккаи таҳқиқшуда барои корҳои селексионӣ бо мақсади ба вуҷуд овардани навъҳои дорои миқдори зиёди крахмал ё сафеда тавсия дода шаванд.

Дар соҳаизоологиявапаразитология:

Барои фаунаи Тоҷикистон як намуди нави шапалак - шапалаки сафеди ирландӣ (Leptidea juvernica) ва 3 намуди ҳашароти зараррасони инвазивии дарахтони мевадиҳанда ва сабзавот - кӯяи помидор, кӯяи картошка ва мевахӯраки шарқӣ ошкор карда шуд. Маълумот оид ба мавҷудияти ҳашароти инвазивӣ ба Вазорати кишоварзӣ ва Хадамоти назорати давлатии фитосанитарӣ ва карантини растанӣ барои андешидани чораҳои таъҷилӣ пешниҳод карда шуд.

Таҳқиқотҳо нишон доданд, ки дар обанборҳои Тоҷикистони Ҷанубию Ғарбӣ зери таъсири омилҳои антропогенӣ тағйиротҳои зиёд ба вуҷуд омадаанд. Муқаррар карда шуд, ки суръати афзоиши моҳиҳои обанбори Сангтуда-1 хеле суст буда, ба шароити камғизо будани обанбор вобаста аст. Миқдоран дар ин обанбор аз ҳама зиёд ширмоҳӣ сайд карда мешавад. Шумораи моҳии храмуляи самарқандӣ ва моҳии тезшинои рах-рах дар обанбор сол аз сол маҳдуд гардида истодааст.

Дар соҳаитаърихвабостоншиносӣ:

Барои ҷилди аввали «Таърихи Тоҷикистони шӯравӣ» (иборат аз ду ҷилд), ки «Тоҷикистон дар солҳои 1917-1941» ном дорад, ҷамъоварии маводи илмию таҳлилӣ ва навиштани бахшҳои алоҳида идома дода шуданд. Таърихи давраи зикршудаи ҷумҳурӣ аз диди комилан нав ва бо истифода аз сарчашмаҳои тоза таҳия мешавад.

Аз ҷониби бостоншиносон бо иштироки марказҳо ва мутахассисони хориҷӣ оид ба омӯзиши таърих ва тамаддуни халқи тоҷик ҳафриётҳо гузаронида шуданд. Дар самти бостоншиносӣ баробари экспедитсияҳои зиёд мутахассисони институт дар барномаи байналмилалии THOCA баробари олимони Россия, Дания, Норвегия, Португалия оид ба омӯзиши таърих ва геологияи роҳҳои асосии паҳншавии нахустин одамон дар давраи палеолит ширкат намуда, натиҷаҳои назаррас ба даст оварданд. Лоиҳа то соли 2024 идома дорад. Вале аввалин натиҷаҳои он дар самти омӯзиши таърихи қадимтарини кишвар ва минтақа хеле ҷолиб мебошанд. То имрӯз, ҳангоми гузаронидани ҳафриёт аз қабатҳои 5-6 уми палеолитӣ, ки тақрибан 500- 600 ҳазор сол таърих доранд, 1215 адад олоти меҳнат ва маводи гуногуни палеоантологӣ, 65 адад устухонпораҳо ва ду дандони ҳайвонот пайдо гардид.

Дар соҳаи фалсафа:

Пажӯҳишҳо нишон доданд, ки ақоиди байналмилалӣ-ҳуқуқии олимони барҷастаи Осиёи Марказӣ, ба мисли Хоҷа Самандари Тирмизӣ (асри XVII) ва Аҳмади Дониш (асри XIX) ба рушди ҳуқуқи робитаҳои беруна таъсири назаррас расонидаанд. Ба хусус, талабот нисбат ба шахсияти сафир дар «Дастур-ул-мулук»-и Хоҷа Самандари Тирмизӣ ва «Сафар аз Бухоро ба Петербург»-и Аҳмади Дониш дар тарбия ва ҷобаҷогузории сафирон то имрӯз аҳамияти назариявӣ ва амалии хешро гум накардаанд.

Ҷилди 8-уми Осори Абуалӣ ибни Сино ба забони русӣ (Абу Али ибн Сина. Сочинение. Т.8, асарҳои «Чтение о природе», «Вселенная и мир», «Действие и противодействие»,750 с.) ба чоп супорида шуд; мақолаи чаҳоруми китоби «Ҳайъат»-и «Китобу-ш-шифо»-и Ибни Сино аз арабӣ ба русӣ тарҷума карда шуд; бахши риёзӣ ё математикаи «Китоб уш-шифо» ва мақолаи панҷуми китоби «Ҳайъат»-и «Китобу-ш-шифо»-и Абуалӣ ибни Сино аз арабӣ ба русӣ тарҷума карда шуданд.

Дар соҳаи забон ва адабиёт:

Тасҳеҳ, ҳамгунсозӣ ва таҳрири ҳарфҳои ҷилдҳои 3-6-и «Фарҳанги мукаммали забони тоҷикӣ» омода шуда, такмили дубораи фарҳанг аз адибони муосир тавассути шабакаи интернетӣ, фонди электронии шуъба дар арафаи анҷомёбист. Такмил, тасҳеҳ, ҳамгунсозӣ ва таҳрири ҳарфҳои ҷ.2-и «Фарҳанги русӣ-тоҷикӣ» дар арафаи анҷомёбист. Дар давраи ҳисоботӣ ҷилди 2 (ҳарфи Б)-и «Фарҳанги мукаммали забони тоҷикӣ» дар ҳаҷми 710 с. ба табъ расид.

Масъалаи ташреҳи этимологии номҳои ҷуғрофии Кӯҳистони Бадахшон беш аз 50 номгӯй барои Фарҳанги топонимии Бадахшон анҷом дода шуда, маънои бунёдӣ ва таҳаввулоти номҳо дар таъсири забонҳои дигар муайян карда шуд. Корҳои ташреҳӣ оид ба Фарҳанги фразеологӣ идома дошта, бо маводи нав пурра гардид (ҳарфи А). Таҳаввули маъноии ҷузъҳои гуногуни номҳо дар раванди корбурди номҳо муайян карда шуд. Зимни таҳлилҳои баъдина дар ин самт таҳқиқоти «Пайдоиши номи деҳаи водии Хуф» анҷом дода шуд.

Дар соҳаииқтисодиёт:

Дар натиҷаи омӯзиши таҷрибаи ватанӣ бо мақсади такмили ташкили бозори фармасевтӣ мушкилоти иқтисодии ин раванд муайян гардида, зимни омӯзиши он маълум гардид, ки раванди ислоҳоти соҳаи тандурустии фармасевтӣ, тамоюли рушди бозор дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аз сабаби паст будани қобилияти пардохт, баланд шудани нархи маводи доруворӣ эҳтиёҷоти потенсиалии аҳолиро қонеъ намегардонад. Бо афзоиши шумораи аҳолии ҷумҳурӣ вобастагии муҳити зист ба афзоиши бемориҳо мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, бозори хизматрасонии фармасевтӣ ба истеҳсоли доруҳои алоҳида нигаронида нашудааст.

Дар анҷоми ҷаласа мукофотҳои вазоратҳо ва дигармуассисаҳо ба кормандони илмии АМИТ ва диплому ҷоизаҳои АМИТ барои олимони беҳтарин тақдим гардиданд.

 

 

 

 

 

ТАБРИКОТИ СОЛИНАВИИ РАИСИ КИИ "ХИРАДМАНДОН"-И ҲХДТ ДАР АМИТ, АКАДЕМИК ФАРҲОД РАҲИМӢ

   Масъулияти бузурги ҳизбӣ айни замон пайдо кардани мавқеъ новобаста аз позитсияи дигарон мебошад. Яке аз масоили баҳспазир ва мавриди баррасӣ пазируфтани Соли нави мелодӣ буда, маҳз бо дарназардошти матраҳшавии омилҳои динӣ дар фарҳангҳо ва тамаддунҳо андешаи ину он бобати Соли нав пайдо шудааст ва бархурдҳо низ дар заминаи ҷаҳонбинии динӣ ба вуқуъ пайвастаанд. Аммо тибқи ҷаҳонбинии илмӣ ҷашн гирифтани санаҳои таърихӣ, ки дар онҳо зиёдаравӣ мушоҳида кам мешавад, ё худ ҷашнҳои диние, ки бо гузашти айём вижагиҳои мазҳабии хешро гум кардааст, ба истиқбол шоиста мебошанд. Аз қабили ин гуна ҷашнҳои сатҳи ҷаҳонӣ ҳамон Соли нав аст, ки дар фарҳанги миллӣ чун Рӯзи нав баррасӣ мегардад. 
   Омили дигари ҷашн гирифтани Соли нави мелодӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон иборат аз вижагиҳои фарҳангӣ мебошад, ки дар онҳо таассуб вуҷуд надорад ва чун таассуб дар ҷашне пайдо нест, месазад моро аз он пазироӣ кунем.
Омили савум дар мусоидат бо Соли нави мелодӣ муосирият буда, тахассусоти он аз ҳар шахси ба илм рӯ оварда талаб менамояд, ки андешаро тибқи вижагиҳои интиқодии он матраҳ созем.
   Инак, соле куҳнаву соле дигар нав ва бинобар чунин дигаргуниҳо ба кормандони илмии муассисаҳои илмӣ бурдбориҳо ва фаъолияти густурда дар пажӯҳиши илм таманно дорам. Гузашта аз ин, ба ҳайси Раиси КИИ "Хирадмандон" - и ҲХДТ дар АМИТ аъзои ҳизбро дар Кумитаи иҷроияи ҲХДТ дар шаҳри Душанбе ва навоҳии он бо фарорасии Соли нав табрик гуфта, дар фаъолияти сиёсии ҳар нафари онҳо муваффақиятҳои камназир орзу дорам.
Бигзор орзуҳои некатон бобати ободии Ватани азизамон дар соли нави 2023 ҷомаи амал пӯшад.

ВОҚЕИЯТИ БАРХУРДҲОИ МАЗҲАБӢ ДАР ПАСМАНЗАРИ БОЗИҲОИ ГЕОПОЛИТИКӢ

(чанд мулоҳиза дар ҳошияи китоби тозаи ҳиндшиноси маъруфи тоҷик Ҳабибулло Раҷабов “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимоти Ҳиндустон дар асарҳои нависандагони Ҳинд”)
  Гузаронидани нишасту конфронс ва семинар-машварату маҳфилҳои илмӣ-фарҳангӣ ва фаннӣ-ихтисосӣ аз ҷумлаи механизм ва ба истилоҳ, роҳкорҳои муассири илмӣ-назариявӣ ва амалӣ-эҷодӣ дар ростои шинохти чеҳраҳои матраҳи миллию фаромиллӣ, ошноӣ бо фарҳангу тамаддуни минтақавию ҷаҳонӣ, дарки авзои сиёсию мафкуравию геополитикӣ, ташхиси масири бархурдҳои тамаддунӣ, ҳифзи ҳувият ва манофеи миллӣ, муаррифии шоистаю боистаи меросу арзишҳои асили қавмию бумӣ ва амсоли инҳо маҳсуб мешавад. Дар ин замина, дар пажуҳишгоҳҳо ва марказҳои илмӣ-тадқиқотӣ бо ҷалби донишмандону коршиносон ва насли ҷавонони муҳаққиқон семинар-машваратҳои илмӣ-амалӣ доир гардида, аз ин тариқ раванди бедории фикрӣ дар ҷомеаи илмии тоҷик таҳкиму тақвият меёбад.
Бад-ин манзур, 20 декабри соли ҷорӣ, соати 10:00 дар маҷлисгоҳи Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бо ҳузури доираи муҳаққиқону коршиносон семинар-машварати илмӣ-амалӣ дар мавзуи “Масоили ҳиндшиносӣ ва таҳдиду чолишҳои имрӯзӣ” баргузор гардид. Дар доираи семинар-машварат, ҳамчунин монографияи ба тозагӣ интишорёфтаи сарходими илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ-Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупо доктори илмҳои филологӣ, профессор Ҳабибулло Раҷабов “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд” (муфассал ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. -272 с.) як навъ рӯнамоӣ-муаррифӣ ва ба истилоҳ, презентатсия шуд.
Семинар-машварати илмӣ-амалиро директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Ёрмуҳаммад Ниёзӣ ифтитоҳ карда, иҷмолан роҷеъ ба шахсияти ҳиндшинос Ҳабибулло Раҷабов ва мероси илмии ӯ изҳори назар кард. Баъдан устод Ҳабибулло Раҷабов дар мавриди зуҳуру нуфузи ҳиндшиносӣ дар минтақа, вазъи ҳиндшиносии муосир ва таҳдиду чолишҳои имрӯзӣ суҳбати ҷолиби ихтисосӣ анҷом дода, аз ҷумла таъкид кард, ки омӯзишу мутолеа ва таҳлилу арзёбиҳои илмӣ-ихтисосии кишвари Ҳиндустон имкон фароҳам меоварад, ки доираи донишу биниши мо дар заминаи шинохти ин мамлакати афсонавӣ васеъ гардад. Аз тарафи дигар, тарҷума ва пахшу нашри осори нависандагону адибони пешқадаму тараққихоҳи Ҳиндустон миллати моро ба падидаҳои нодири фарҳангу тамаддун, ойину суннат ва адабу ҳунари минтақа ошно месозад. Махсусан, устод Ҳабибулло Раҷабов ба масъалаи бархурдҳои мазҳабӣ ва тасвири ҳаводиси фоҷеабори тақсимшавии Ҳиндустон дар осори нависандагони муосири Ҳинд таваҷҷуҳ намуда, бар он ишора кард, ки даҳшату ваҳшати бархурдҳо, ки боиси шикасти рӯҳияи мардумӣ тайи солиёни мутамодӣ гардидааст, дар ҳеҷ давру замоне аҳли маърифат ва зиёиёну фарҳангиёнро бетараф нагузошта ва гузошта ҳам наметавонад. Бо таваҷҷуҳ ба ин, ҳиндшинос Ҳ. Раҷабов афзуд, ки маҳз дар заминаи бархурдҳои мазҳабӣ ва ихтилофоти ақидатӣ китоби алоҳидае бо номи “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд” таълиф карда, манзури хонандагон гардонидааст, то ин ки мардум аз иттифоқоти номатлубу хунбору талхи бархурдҳои мазҳабӣ огоҳӣ пайдо намуда, баҳри ҷилавгирӣ аз ҳаводиси даҳшатбор саъю талоши фаровон варзанд.
Баъди суҳбати устод Раҷабов, ҳамкорону дӯстон ва муҳаққиқон, аз ҷумла доктори имлҳои фалсафа Комил Бекзода, доктори имлҳои сиёсӣ Шамсиддин Карим, ходими калони илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ-Шарқӣ Меҳр Собириён, ходими пешбари илмии Маркази омӯзиши равандҳои муосир ва оянданигарии илмии АМИТ Нозим Нурзода, ходими калони илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ-Шарқӣ Мирсаид Раҳмонов суханронӣ карда, сари монографияи устод Ҳабибулло Раҷабов нуктаҳои ҷолиб ироа доштанд. Бавежа, гузоришоти доктори имлҳои сиёсӣ Шамсиддин Карим ва ходими калони илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ- Шарқӣ Меҳр Собириён дар заминаи китоби “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд”-и Ҳ. Раҷабов ихтисосӣ ва ҳирфаӣ буданд. Устод Бекзода, ки ифтихори ҳамсабақӣ ва ҳамкорӣ бо Ҳабибулло Раҷабовро доранд, доир ба сифоту вежагиҳои ҳувиятӣ, ахлоқӣ, илмӣ, ихтисосӣ ва эҷодии ҳиндшинос хотироти ҷолибе ироа дошт. Ҳамин тариқ, семинар-машварати илмӣ-амалӣ дар мавзуи “Масъалаҳои ҳиндшиносӣ ва таҳдиду чолишҳои имрӯзӣ” дар сатҳи хуби ташкилӣ ва илмию эҷодӣ ҷараён гирифт.
Мо ҳам дар семинар-машварат дар мавзуи “Воқеияти бархурдҳои мазҳабӣ дар пасманзари бозиҳои геополитикӣ (чанд мулоҳиза дар ҳошияи китоби тозаи ҳиндшиноси маъруфи тоҷик Ҳабибулло Раҷабов “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимоти Ҳиндустон дар асарҳои нависандагони Ҳинд”) суҳбат кардем, ки муҳтавои онро мухтасаран хидмати шумо арз медорем:
Якум. Устод Ҳабибулло Раҷабов дастпарвари Шуъбаи забонҳои ҳиндӣ ва урдуи факултаи шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Санкт-Петербург буда, баъди хатми донишгоҳ тайи зиёда аз 22 сол масъулияти мудирияти кафедраи филологияи Ҳинду Покистони факултаи шарқшиносӣ (ҳозира факултаи забонҳои Осиё ва Аврупо)-и Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро бар уҳда гирифта, дар омода кардани кадрҳои илмию таълимӣ ва тарҷумаю интишори адабиёти Ҳинд дар Ҷумҳурии Тоҷикистон саҳми назаррас гузоштааст. Устод дар муддати зиёда аз 50 соли фаъолияти илмӣ 20 китоб ва беш аз 200 мақолаю матолиби илмӣ ба табъ расонида, чандин асарҳои нависандагони машҳури Ҳиндро ба забони тоҷикӣ тарҷума карда, дар ростои равобити илмии Тоҷикистону Ҳиндустон хидматҳои шоён анҷом додааст. Китобҳои ӯ, аз ҷумла “Ин аст Ҳиндустон” (-Душанбе, 2007. -303 с.), “Таърихи адабиёти Ҳиндустон дар давраи нав” (-Душанбе, 2017), “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимоти Ҳиндустон дар асарҳои нависандагони Ҳинд” (-Душанбе, 2022) ва амсоли инҳо дар шинохти ҷуғрофиё, адаб, ахлоқ, сиришт, фарҳанг, иқтисод, оийн, суннат ва маданияти кишвари афсонавии Ҳиндустон барои доираи васеи хонандагон мусоидат мекунанд. Муҳимтар аз ҳама, устод Ҳабибулло Раҷабов барои дастовардҳои назаррас, саҳми бузург ва хизматҳои шоёнаш дар самти ҳамкориҳои илмию фарҳангии Тоҷикистону Ҳиндустон дар бахши “Адабиёт ва маориф” соли 2018 бо Ҷоизаи “Падма Шри” (“Ордени нилуфар”) мукофотонида шуд. Хурсандиовар он аст, ки мавсуф дар миқёси давлатҳои Осиёи Марказӣ аз зумраи нахустин нафаронест, ки соҳиби ин ҷоиза гардидааст. Ин навъ қадрдонӣ шоҳиди он аст, ки ҳиндшиноси миллӣ Ҳабибулло Раҷабов миёни доираҳои илмию фарҳангии хориҷӣ нуфуз ва эътибори баланд дорад.
Дувум. Устод Ҳабибулло Раҷабов аз ҷумлаи ҳиндшиносон ва ховаршиносони миллиест, ки масоили баҳсӣ ва таҳқиқиро фаротар аз доираҳои филологӣ ва касбӣ-ихтисосӣ мавриди омӯзишу мутолеа қарор медиҳад. Ин аст, ки ӯ ҳангоми таҳқиқи осору мероси адибони Ҳинд, дар баробари арзёбии ҷанбаҳои адабӣ-ҳунарӣ (филологӣ-адабиётшиносӣ), аз назару дидгоҳҳои таърихӣ, мардумшиносӣ, фалсафӣ, ҷомеашиносӣ, равоншиносӣ, фарҳангшиносӣ, осебшиносии иҷтимоӣ ва соири равишҳои илмӣ кор мегирад. Ҳатто дар китоби илмӣ-оммавии “Ин аст Ҳиндустон” (-Душанбе, 2007. -303 с.), ки хусусияти иттилоотӣ-информатсионӣ, оммавӣ-публитсистӣ ва ташвиқӣ-таблиғотӣ дорад, устод Ҳабибулло Раҷабов меъёрҳои илмӣ-фаннӣ ва вежагиҳои ихтисосиро риоят кардааст. Ба сухани дигар, устод Ҳ. Раҷабов сабку салиқаи хосси омӯзишӣ, нависандагӣ, таҳқиқӣ ва эҷодӣ дорад. Ба воситаи муруру мутолеаи китоби “Ин аст Ҳиндустон” мо бо сабку равиши ҷолиби нависандагӣ, аз ҷумла: ҳадафшиносӣ; пайдарҳамии мавзуӣ; ҷаззобияти иттилоотӣ; шеваи калимаву таркиборойӣ; равиши содаи ҷумлабандӣ; тасвироти орӣ аз такаллуфу таоруфи маъмулӣ; мураттабии маводи ахборӣ; рӯшанбаёнии муаллиф ошно мешавем. Ба ин маъно, устод Раҷабов таҳлилу баррасии комлексӣ-маҷмуавии масъалаҳои мавриди назарро дар омӯзишу таҳқиқ меъёри умури таҳқиқӣ медонад, ки ин гуна вежагии илмӣ-фаннӣ дар кам нафароне мушоҳида мешавад.
Севум. Бармегардем ба китоби тозанашри устод Ҳабибулло Раҷабов “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимоти Ҳиндустон дар асарҳои нависандагони Ҳинд” (-Душанбе: “ЭР-Граф, 2022. -272 с.). Муаллиф, албатта, мавзуи бархурдҳои мазҳабиро дар меҳвари кори таҳқиқӣ қарор дода, дар ин замина масоили дигареро, ки ба мавзуи асосӣ ба таври бевосита ва ё бавосита тааллуқ гирифтаанд, арзёбӣ кардааст. Дар маҷмуъ, муҳаққиқ дар ду боб мавзуи бархурдҳои мазҳабиро дар осори нависандагони Ҳинд бозбинӣ ва баррасӣ мекунад. Дар боби якум – “Тасвири бархурдҳои мазҳабӣ дар асарҳои адибони Ҳинд” (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. –С.12-123) муҳаққиқ дар мисоли 10 адиби маъруфи Ҳинд бо шумули Биҳишма Саҳнӣ, Иброҳим Ҷалис, Моҳан Ракеш, Миҳир Мукҳопадҳай, Раҷендра Сингҳ Бедӣ, Вишну Прабҳакар, Абдул Бисмиллоҳ, Хушвант Синҳ, Хоҷа Аҳмад Аббос, Кришан Чандар ҳаводиси даҳшатбори бархурди мазоҳибро ҳамчун фоҷеаи миллии Ҳиндустон матраҳ мекунад. Муҳаққиқ-ҳиндшинос дар феҳристи 10 адиби тараққипарвари Ҳинд исми ду нафар нависандаи мусулмон – Абдул Бисмиллоҳ (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. С.59-62) ва Хоҷа Аҳмад Аббос (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. С.73-100)-ро ёдовар шуда, мавзуи ихтилофоти мазҳабӣ ва бархурдҳои диниро дар зиндагинома ва мероси адибони мазкур пайгирӣ мекунад ва ба натиҷа мерасад, ки адибони тараққипарвари Ҳинд дар ҳамбастагӣ алайҳи зулму истибдоди мазҳабӣ ва хушунатҳои динӣ мубориза бурда, парчами озодию истиқлолро бо ҳам баланд бардоштаанд. Адиби Ҳинд Абдул Бисмиллоҳ (таваллудаш 1949), ки муаллифи китоб (Ҳ. Раҷабов) бо ӯ робитаи бевоситаи дӯстию ҳамкорӣ доштааст, дар ҳикояи “Кабирдаси нав” қаҳрамонеро меофарад, ки на ҳинду ва не мусулмон аст (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. С.59). Аз ин тарзи офариниши эҷодӣ метавон натиҷа гирифт, ки нависандагони Ҳинд дар баррасӣ ва тасвири ҳаводис аслан ба тааллуқоти миллию нажодӣ, мавқеъгириҳои ҳизбию сиёсӣ ва эътиқодоти динию мазҳабӣ таваҷҷуҳ накарда, масъала, муаммо ва мушкилотро мунсифона пайгирӣ намудаанд.
Дар боби дувум – “Тасвири бархурдҳои мазҳабӣ ва оқибатҳои он дар романи Яшпал (1903-1973) “Ҳақиқати қалбакӣ” (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. С.124-264) муаллиф ҳаводиси мудҳиши асри гузаштаи Ҳиндро ба таври алоҳида дар романи нависандаи шуҳратёри Ҳиндустон Яшпал бозбинӣ мекунад. Ҳиндшинос Ҳ. Раҷабов ба ин нукта тамаркуз мекунад, ки Яшпал дар романи “Ҳақиқати дурӯғин” силсилаи масоилро ҷамъулҷамъ дар партави мавзуи зиддияту бархурдҳои мазҳабӣ ба риштаи тасвир бармекашад. Ин аст, ки менависад: “Яшпал маҳз ҳамин масъаларо муҳимтарин масъалаи замони зистани худ дониста, барои болои он андеша кардан қалам ба даст гирифтааст...” (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. –С.155). Қаҳрамонони марказии романи “Ҳақиқати дурӯғин”-и Яшпал Тара, Ҷайдев Пурӣ, Асад, Бантӣ ва дигарон бар он мекӯшанд, ки бо ташаббусоту ибтикороти отифию созандаи худ сатҳи бархурдҳои мазҳабӣ ва ташаннуҷи авзоъро пойин бурда, суботу амният ва рифоҳу ҳамзистии динӣ-ақидатиро дар ҷомеа таҳаққуқ бахшанд. Аз ҳама муҳим, нависандаи романи “Ҳақиқати дурӯғин” Яшпал худ шоҳиди бевоситаи кашмакашу даргириҳо, низоъу бетартибиҳо, ваҳшату даҳшатҳо ва фоҷеаву мусибатҳои миллию мардумӣ буда, дар асоси диду бардоштҳо асари комили бадеӣ ба мерос гузоштааст. Алалхусус, панорамаи даҳшату ваҳшати даргирию бархурдҳои мазҳабӣ ва ихтилофоти фикрии дар имтидоди соли 1947 иттифоқафтода, ки сарзамини афсонавии Ҳиндро ба ҳоли парешонию карахтӣ расонида буд, хонандаро бетараф гузошта наметавонад. Бархурди хунбори мазҳабӣ миёни пайравони адёну мазоҳиби гуногун, бахусус, ҳиндувону мусулмонон, ки асрҳои аср бо ҳам дар як сарзамин зиста, чун як хонавода шудаанд, пеш аз ҳама, боиси нигаронии аҳли зиё, аз ҷумла адибон гардид.
Ҳамин аст, ки Яшпал ва доираи васеи адибони тараққипарвари Ҳинд хома ба даст гирифта, дар тасвири воқеӣ-реалии бархурдҳои мазҳабӣ, ки дар марҳилаи тақсимоти мамлакат (соли 1947) ба вуқуъ пайваста, мусибату фоҷеаҳоеро ба дунбол доштааст, талош варзиданд. Куштори бераҳмонаи тарафайн дар замони тақсимшавӣ ва паёмадҳои ногувори он насли мутараққӣ ва пешқадами вақти Ҳинду Покистонро бетараф нагузошта, намояндагони барҷастаи адёну мазоҳиби мухталиф, бо такя ба ақли солим ихтилофоту инҳирофоти ақидатӣ ва нобасомониҳои фикриро сахт маҳкум кардаанд. Яшпал ҳам манзараи қатлу куштор ва бераҳмию мусибатзадагии табақаҳои гуногуни мамлакатро ба намоиш гузошта, тазаккур додааст, ки тӯдаҳои бемаърифат дар сатҳи ҳайвоноти даррандаанд ва на бар асоси ақлу ҳуш, балки бар мабнои ғариза амал карда, амну субот ва оромишу рифоҳи ҷомеаро ба ҳам мезананд. Намояндагони ақли солим, ки дар романи “Ҳақиқати дурӯғин”-и Яшпал дар симои Тара, Ҷайдев Пурӣ, Асад, Бантӣ зуҳур мекунанд, ба ҳақиқатҳои дурӯғини мазҳабӣ лаънату нафрин мефиристанд ва дар баробари тӯдаи ваҳшӣ бо садои баланди эътироз “Ин чӣ шармандагӣ! Лаънат бар шумо!” (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. С.263) муқовимату мубориза мекунанд. Муҳаққиқи адабиёти Ҳинд устод Раҷабов масоили ҳассос (тақсимшавии Ҳиндустон ва авҷи ихтилофоти динию мазҳабӣ)-ро бар мабнои тасвироти Яшпал як навъ ҷамъбаст намуда, менависад, ки: “Яшпал ишора мекунад, ки барои одитарин кас бемаънӣ будани ин тақсимот равшан аст. Ронандаи мошине, ки он ҷо Тара савор аст, ба ҳамсуҳбаташ Каушаля Девӣ мегӯяд: “Ба ин тӯдаи ба ҷаннати Покистон мерафтагиҳо нигоҳ кунед. Ҳазорон одамонро бехонумон кардан ба фоидаи кӣ бошад-а?” (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. С.262). Суоли асосие, ки ронандаи мошин матраҳ мекунад: “Ҳазорон одамонро бехонумон кардан ба фоидаи кӣ бошад-а?”, пурсиши рикторикӣ-мантиқӣ аст. Ба воситаи ин гуна суолгузориҳо қаҳрамонони романи “Ҳақиқати дурӯғин” масъалаҳои ҳассосеро аз қабили саҳнасозиҳои маснуии мазҳабӣ, нақша-сенарияҳои намоишномаҳои сиёсӣ, коргардонии ҷангу даргириҳои ақидатӣ, суъистифода аз бовару эътиқодоти мардумӣ дар бозиҳои геополитикӣ, ҷаҳлу хурофазадагии қишрию табақотӣ, камбуду навоқиси каставӣ, мушкилоти ҳувиятӣ ва ҳадафу манофеи сиёсию иқтисодии мустамликадорони аҷнабӣ ва амсоли инҳоро баррасӣ мекунанд ва роҳҳои бурунрафт аз мушкилоту муаммоҳоро меҷӯянд. Ин аст, ки қаҳрамони романи “Ҳақиқати дурӯғин” Тара бад-он талош мекунад, ки парда аз ҳақиқатҳои дурӯғин бардорад ва мардумро аз воқеияти ихтилофоти мазҳабӣ ва вусъути хатару даҳшати бархурдҳои динӣ огоҳ сохта, аз ин тариқа иттиҳоду ҳамбастагиро миёни табақаҳои иҷтимоӣ ва қишрҳои маданӣ таъмин намояд.
Чаҳорум. Ҳадафи таҳқиқро муаллиф дар муқаддима ва охирсухани китоб мухтасар ишора мекунад ва ба ақли солими ҷомеа гӯшзад менамояд, ки дар роҳи ҷилавгирӣ аз хатарҳои глобалӣ, ки маъмулан реша дар бархурдҳои мазҳабӣ доранд, бетараф набошанд ва сарнавишти хешро ба дасти худ таъйин намоянд, на ин ки бо ҳузури бегонагони истилогар мамлакатро ба гирдоби вабою балоҳои нав гирифтор созанд (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. –С.9). Дар маҷмуъ, хатти машйи таҳқиқии устод Ҳ. Раҷабов нишон додани миқёсу масоҳат, ҷуғрофиё, решаю иллатҳои зуҳур, паёмадҳои даҳшатбори бархурдҳои мазҳабӣ ва ихтилофоти ақидатӣ дар минтақа (манзур Ҳиндустон аст) мебошад. Албатта, муаллиф танҳо тасвири ҳаводиси соли 1947 – замони тақсимшавии Ҳиндустонро минҳайси марҷаъи таҳқиқӣ қарор дода, дар ин замина хомафарсоӣ кардааст, аммо дар доираи мавзуъ муҳаққиқ хеле фаротар рафта, бар мабнои воқеиёти имрӯзӣ ва шароити муосири бархурдҳои геополитикӣ ҷуғрофиёи баррасиҳояшро густариш бахшидааст.
Панҷум. Ҳиндшиноси миллӣ устод Ҳабибулло Раҷабов ҳинни баррасӣ ва таҳқиқи масъалаи бархурдҳои мазҳабӣ аз нигоҳи адибони тараққипарвари Ҳинд бо қаҳрамонони асарҳо ҳамдостон мешавад ва фоҷеаву мусибатҳои мардуми минтақаро ба унвони фоҷеаи миллии тамоми мардуми тараққипарвари ҷаҳон муаррифӣ месозад. Яъне, муҳаққиқ миқёсу густураи сарнавишти талхи мардуми Ҳиндро, ки бар асари тақсимшавии мамлакат ба ду кишвари алоҳида – Ҳиндустон ва Покистон (соли 1947) ва дар ин замина тезутунд шудани бархурдҳои мазҳабӣ шакл гирифтааст, бар мабнои тасвиркориҳои адибони маъруф Биҳишма Саҳнӣ, Иброҳим Ҷалис, Моҳан Ракеш, Миҳир Мукҳопадҳай, Раҷендра Сингҳ Бедӣ, Вишну Прабҳакар, Абдул Бисмиллоҳ, Хушвант Синҳ, Хоҷа Аҳмад Аббос, Кришан Чандар ва Яшпал мушаххас мекунад. Гузашта аз ин, устод Ҳабибулло Раҷабов дар так-таки навиштаҳои китоби “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд” пурсишҳои калидиеро аз ин даста ба ҷомеа ва бавежа, насли нави интеллигенсия арз медорад:
- чаро инсонҳо ба ин дараҷа ваҳшиянд?;
- то ба кай ин вазъ идома меёбад?;
- магар ба ҳам дарафтодан ва гулӯи якдигар даридан шармандагӣ нест?;
- чаро дигарон дар баробари ваҳшоният ва беадолатӣ сукут ва хомӯширо ихтиёр мекунанд?;
- чаро ҷиҳати ҳалли масъала ва пойин бурдани сатҳи ҷаҳолату хурофоти мазҳабӣ ҷаҳду талош намекунанд?;
- чаро мардум ва махсусан, аҳли зиё ва фарҳанги ҷомеа ба сарнавишти мардум ва ҷомеа бетафовуту бетарафанд?;
- чаро мардум ба таври дастҷамъӣ ва саросарӣ бо мушкилоту хатароту таҳдидоту чолишҳои имрӯзӣ, ки ҷомеа ва мардумро ба чоҳи бетаги ҷаҳолат мекашанд, мубориза намебаранд ва муқовимату муқобилият намекунанд?;
- чаро дар баробари барномарезиҳои геополитикии хориҷӣ гузина-алтернативаҳои муосири миллӣ таҳия, коркард ва мавриди татбиқ қарор намегиранд ё ин ки ин гуна иқдомот муассир ва корсоз нестанд?
Шашум. Ба ин тартиб, устод Ҳабибулло Раҷабов ҳаводиси тақсимшавии Ҳиндустон ва кашмакашу чолишҳои марҳилаи тақсимшавиро моддаи таҳқиқ қарор дода, дар зимн, бархурдҳои мазҳабии солҳои 1992, 2022 ва 2020-ро низ ба унвони фоҷеаҳои қораи Ҳинд мисол зада (С.267), ба ин васила аз қишри зиёӣ, табақаи маданӣ ва ҷомеаи илмию ихтисосӣ даъват ба амал меоварад, ки дар самти решашиносӣ ва ташхис-диагностикаи мушкилоти равонӣ, фикрӣ, ҳувиятӣ, ахлоқӣ, сиёсӣ, идеологӣ ва фарҳангӣ иқдомоти ҷиддӣ рӯйи даст гирифта, ҷиҳати пойдории сулҳу субот, устувории амнияту салоҳ, таҳвияти осоишу рифоҳ, такмили донишу савод ва рушду тавсеаи иҷтимоӣ камари ҳиммат барбанданд. Аз тарафи дигар, устод Раҷабов аз ибтидо то интиҳои китоби “Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд” мавзуи бархурдҳои мазҳабиро минҳайси масъалаи калидӣ ва ба унвони таҳдиду хатару чолиши миллӣ, минтақавӣ, байналмилалӣ ва умумибашарӣ матраҳ мекунад (ниг.: Раҷабов, Ҳабибулло. Тасвири воқеаҳои фоҷеавии тақсимшавии Ҳиндустон дар асарҳои адибони Ҳинд. –Душанбе: “ЭР-Граф”, 2022. С.265-268). Ин аст, ки муҳаққиқ ва ҳиндшинос Ҳ. Раҷабов дар пасманзари ҳаводиси фоҷеабори тақсимшавии Ҳиндустон таҳдиду хатарҳои гузаштаро бо чолишҳои имрӯза қиёс намуда, дурнамои бозиҳои мазҳабӣ ва ихтилофоти ақидатиро як навъ ояндабинӣ мекунад. Муҳаққиқ ба натиҷае мерасад, ки дар шароити имрӯзаи бархурдҳои сиёсию тамаддунӣ, чолишҳои мазҳабӣ ва барангехтани ихтилофоти динӣ ҷузъи муҳимми барномарезиҳои геополитикӣ ба ҳисоб меравад ва сенаристону коргардонон ва ба истилоҳ, геостратегҳои хориҷӣ аз эҳсосоти динӣ ва ангезаи мазҳабии табақаҳои нодону гумроҳи манотиқи мавриди назар истифода намуда, манофеи сиёсӣ, мафкуравӣ ва иқтисодии худро пиёда мекунанд. Ба ин маънӣ, аз ҳаводиси даҳшатбори гузашта, ки ғолибан бар пояи ихтилофоти мазҳабӣ рӯ задаанд, бояд ибрат гирифт ва дар роҳи ҳамзистии ақидатӣ ва ҳамбастагии миллию мардумӣ гомҳои устувор бардошт.
Нозим Нурзода
пажӯҳишгар
23 декабри соли 2022, ҷумъа, соати 16:58

МАҶЛИСИ УМУМИИ СОЛОНАИ АМИТ

  Рӯзи 5 январи соли 2023 дар маҷлисгоҳи АМИТ Маҷлиси солонаи Академия шуруъ аз соати 09:00 баргузор мегардад.
РӮЗНОМА:
а) Маърӯзаи Президенти АМИТ, академик Фарҳод Раҳимӣ оид ба натиҷаҳои асосии фаъолияти илмӣ ва илмиву ташкилии АМИТ дар соли 2022 ва вазифаҳо дар соли 2023;
б) Муҳокимаи маърӯза ва қабули қарор;
в) Маърӯзаи Саркотиби илмии АМИТ Қосимшо Искандаров оид ба лоиҳаи Низомномаи Шуъбаи АМИТ;
г) Гузориши Президенти АМИТ, академик Фарҳод Раҳимӣ оид ба Нақшаи кори АМИТ дар соли 2023;
д) Супоридани мукофотҳои соҳавии вазоратҳои фарҳанг, маориф ва илм ба кормандони АМИТ;
е, Супоридани дипломҳо ва ҷоизаҳои АМИТ ба олимони ҷавон;
ё) Супоридани Ифтихорномаҳо ба кормандони АМИТ.