joomla
free templates joomla

КОНСТИТУТСИЯ - БАХТНОМАИ МИЛЛАТИ ТОҶИК

   Конститутсия ҳамчун дастоварди бузурги мардуми Тоҷикистон заминаҳои ҳуқуқии эъмори давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявии тоҷиконро фароҳам оварда, шакли олии ифодаи ҳуқуқии давлатдории миллӣ, ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва ҳифзи ҳуқуқи ҳар як шаҳрванди мамлакат мебошад. Таҷрибаи қабули конститутсия дар давлатҳои ҷаҳон, аз ҷумла дар Тоҷикистони мо баръало нишон медиҳад, ки он ҳамчун ҳуҷҷати бисёр муҳимми сиёсӣ ва санади олии ҳуқуқӣ бо истиқлоли давлатӣ робитаи ногусастанӣ дорад. (Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон)
  Қабули Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол, аз ҷумлаи муҳимтарин рӯйдодҳои таърихи навини халқи тоҷик ва дастоварди бузурги мардуми кишвар мебошад. 6 ноябри соли 1994 дар давраи ниҳоят ҳассоси сиёсиву иҷтимоӣ, дар замоне, ки ҳанӯз оташи ҷанги шаҳрвандӣ аланга мезад, аз ҷониби мардуми тамаддунсози мо бо дарки масъулияти бузург тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қонуни асосии давлат - Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд.
Бо қабули Конститутсия халқи Тоҷикистон ба ҷонибдории давлате раъй дод ва онро ҳамчун ояндаи худ интихоб кард, ки дар он волоияти қонун ҳукмрон буда, ҳамаи аркони давлатдорӣ аз ҳуқуқ сарчашма мегиранд. Баъд аз қабули Конститутсия дар кишвар ислоҳоти бунёдиву фарогири сиёсиву ҳуқуқӣ ва иқтисодиву иҷтимоӣ оғоз шуда, тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ва давлатро ба танзим даровард ва барои суботи конститутсионӣ заминаи мустақим фароҳам овард.
Конститутсия, ки метавон онро шиносномаи давлат ва бахтномаи миллат номид, бори нахуст Тоҷикистонро ба ҷаҳониён чун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ муаррифӣ намуд, забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ эълон ва рамзҳои давлатии мамлакатро муайян кард, ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро арзиши олӣ ва халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ эътироф намуд.
Халқи тамаддунсозу фарҳангӣ ва ободгари мо тавонист санаде қабул намояд, ки дар ҳақиқат таҷассумгари манфиатҳои миллӣ буда, рушди бонизоми давлат ва ҳаёти осудаи ҷомеаро таъмин менамояд. Гузашти солҳо дурустии роҳи интихобкардаи моро, ки бо майлу иродаи мардуми кишвар дар Конститутсия дарҷ гардидааст, нишон медиҳад.
Тавре дар муқаддимаи Конститутсияи Тоҷикистон зикр шудааст: “Халқи Тоҷикистон ҳамчун қисми ҷудонопазири ҷомеаи ҷаҳон, бо эҳсоси масъулияти амиқ дар назди наслҳои гузашта, ҳозираву оянда ва муқаддас шуморидани ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд бунёди ҷомеаи адолатпарварро вазифаи таърихии худ эълон намуд”.
Конститутсияи Тоҷикистон ҳамчун ҳуҷҷати сарнавиштсози мардуми куҳанбунёду соҳибтамаддуни мо оини давлату давлатдории тоҷиконро, ки дар тӯли таърихи чандинҳазорсолаи халқамон идома ва сайқал ёфтааст, ҳамчунин кӯшишу талошҳои фарзандони хирадманду фарзонаи ин халқро дар роҳи расидан ба соҳибистиқлолӣ ва давлатдории миллӣ, ҷомаи амал пӯшонид. Ғояҳои башардӯстонаи он инъикоскунандаи суннатҳои пурғановати халқи тоҷик буда, аз барҷастатарин намунаҳои фарҳангии ниёгони ориёии мо, анъанаҳои давлатдории Сосониёну Сомониён ва мероси бузургони таъриху адабиёти аз ҷониби умум эътирофгардидаи мо сарчашма мегиранд.
Дар баробари ин, Конститутсияи мо аз таҷрибаи пешқадами конститутсионализми давлатҳои мутараққии дунё низ баҳраи фаровон гирифтааст. Беҳуда нест, ки он аз ҷониби созмонҳои бонуфуз ва коршиносони маъруфи ҷаҳон аз ҷумлаи конститутсияҳои беҳтарин ва демократӣ эътироф шудааст.
Бо қабули Конститутсия майлу иродаи халқи Тоҷикистон оид ба эъмори давлати демокративу ҳуқуқбунёд ва дунявию иҷтимоӣ, ки дар бобати интихоби сарнавишти минбаъдаи кишвар имтиҳони ҷиддие буд, муайян гардид. Айни ҳол Конститутсия давлати навини тоҷиконро ҳамчун субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ ба аҳли ҷаҳон муаррифӣ намуда, азми қатъии моро дар пешбурди сиёсати сулҳҷӯёна, эҳтироми соҳибихтиёрӣ ва истиқлолияти дигар давлатҳои ҷаҳон ва роҳандозӣ намудани ҳамкориҳои байнидавлатии минтақавӣ ва байналхалқиро дар асоси меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ муқаррар намудаст.
Қонуни асосии Тоҷикистон заминаи ҳуқуқиро барои фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва шаклҳои гуногуни моликият, аз ҷумла моликияти хусусӣ фароҳам оварда, оғози марҳалаи сифатан нави инкишофи давлат ва рушди ҷомеа гардид ва халқи тоҷикро ба шоҳроҳи бузурги ваҳдати миллӣ, худшиносиву худогоҳӣ ва фаъолияти созандаву бунёдкорона раҳнамун сохт.
Он ба сифати қонуни асосӣ заминаҳои ҳуқуқии давлат, дахлнопазирӣ ва якпорчагии он, манфиатҳои миллӣ, ҳадафҳои сиёсати дохиливу хориҷӣ ва асосҳои иқтисодиву иҷтимоии ҷомеаи Тоҷикистонро муайян сохт ва муҳимтар аз ҳама, инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф намуда, барои инкишофи минбаъдаи муносибатҳои нави ҷамъиятӣ роҳи васеъ кушод.
Конститутсия дар баробари эътирофи як қатор арзишҳои давлатдории ҷаҳони муосир, аз қабили сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ будани халқ, инкишоф ёфтани ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси равияҳои гуногуни сиёсиву мафкуравӣ, таҷзияи ҳокимияти давлатӣ, афзалияти санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ барои таъсис ва фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ заминаҳои зарурии ташкиливу ҳуқуқиро фароҳам овард. Он ҳамчун қонуни олии кишвар азму иродаи мардуми Тоҷикистонро оид ба тағйирнопазир будани шакли идораи ҷумҳурӣ, тамомияти арзӣ, моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва иҷтимоии давлат эълон намуд.
Аз ин лиҳоз, ҳар як шаҳрванди мамлакат ин санади тақдирсозро азизу муқаддас меҳисобад, зеро он ҳуқуқу озодиҳои ҳар кадоми онҳоро ба сифати арзиши олӣ эътироф намуда, ҳифзи қонунии як силсила ҳуқуқҳои фитрии инсон, аз ҷумла дахлнопазирии ҳаёт, қадр, номус, инчунин озодии виҷдону эътиқод ва дигар ҳуқуқу озодиҳои ӯро кафолат медиҳад.
Конститутсия ҳамчун ҳуҷҷати барномавии ҳаёти давлат ва ҷомеа дурнамои пешрафти кишвари соҳибистиқлоли Тоҷикистонро барои солҳои тӯлонӣ пешбинӣ намуда, барои халқи мо бардавому поянда хизмат мекунад. Зеро эҳтиром, риоя ва ҳифзи Конститутсия - кафолати таъмини қонуният, амният ва сулҳу суботи давлат ва ҷомеа мебошад. Бинобар ин, риояи Конститутсия ва таъмини волоияти қонун вазифаи ҳамаи мақомоти давлатӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ҳар як фарди бонангу номус мебошад.
Мазмуну муҳтаво ва талаботи ҳар як моддаи Конститутся муайянкунандаи мақому манзалати инсон ва шаҳрванд дар ҷомеа ва дифои ҳуқуқу озодиҳои ӯ мебошад. Гуфтан ба маврид аст, ки дар Конститутсия пойдориву таҳкими Ваҳдати миллӣ, нагаравидани ҷавонон ба ҳар гуна ҳаракату ташкилотҳои тамоюли тундгароӣ ва ифротидошта, расидан ба қадри Истиқлолияти давлатӣ дарҷ гардидааст, ки пайравӣ аз он вазифаи ҳар шаҳрванди Тоҷикистон мебошад.
Пешвои миллат ҳамеша таъкид менамуданд, ки фақат қабули Конститутсия метавонист барои ҳифзи истиқлол, аз оташи ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ берун овардани ҷомеа, барқарор намудани фаъолияти сохторҳои фалаҷшудаи давлатӣ, таъмин намудани амнияти миллӣ, тартиботи ҷамъиятӣ, ба Ватан баргардонидани гурезаҳо, инчунин, ҷиҳати мустаҳкам кардани заминаҳои сиёсиву ҳуқуқӣ, иҷтимоиву иқтисодӣ ва фарҳангии давлат, шароити мусоиди ҳуқуқиро фароҳам орад.
Бо қабули Конститутсия дар инкишофи давлатдории Тоҷикистон марҳалаи нави таърихӣ оғоз гардид ва он моро ба дигаргуниҳои азими сиёсиву ҳуқуқӣ, иқтисодиву иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва созандагиву бунёдкорӣ роҳнамоӣ кард. Меъёрҳои Конститутсия барои ҳамгироӣ бо ҷомеаи ҷаҳон замина гузоштанд ва Тоҷикистон дар як муддати кӯтоҳ ба узвияти созмонҳои бонуфузи минтақавӣ ва байналмилалӣ пазируфта шуд.
Бунёди давлати ҳуқуқбунёд ҳар яки моро вазифадор месозад, ки риояи ҳатмии қонун, пеш аз ҳама, меъёрҳои Конститутсияи давлатамонро таъмин намоем, зеро риояву иҷрои қонун, яъне волоияти қонун, шарти муҳимтарини эъмори ҷомеаи навин ба шумор меравад. Эҳтиром ба Конститутсия ва қонун - эҳтиром ба ҳуқуқҳои худ ва дигарон мебошад. Бо шукргузорӣ аз фазои сулҳу оромӣ, озоду демократӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллӣ мо бояд тамоми кӯшиши худро ба он равона созем, ки Тоҷикистони азизамонро ба як кишвари пешрафта мубаддал сохта, ба наслҳои оянда як мулки ободро ба мерос гузорем.
Бигзор, Конститутсияи давлати демократии мо ҳамеша қутбнамо ва ифодагари манфиатҳои волои халқи дорои таърихи бою рангинамон, манбаи асосии ҳуқуқии ҳокимияти давлатӣ, пешбарандаи ғояву арзишҳои миллии мардуми шарифи Тоҷикистон ва амаликунандаи умеду ормонҳои чандинасраи ниёгонамон бошад.
Субҳиддин Зиёев,
н.и.ф., мудири шуъбаи
Шарқи Миёна ва Наздик

ТАЪҒИРУ ИЛОВАҲОИ БА КОНСТИТУТСИЯ ВОРИДГАРДИДА ЗАМИНАИ ТАКМИЛИ СИСТЕМАИ СИЁСӢ ВА ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ

   Маълум аст, ки ҳар як давлат ба воситаи механизмҳои идоракунии давлатӣ идора карда мешавад. Тоҷикистон низ ҳамчун давлати соҳибистиқлол идоракуниашро ба воситаи механизмҳои идоракунии давлатӣ ба амал мебарорад. Дар илмҳои сиёсӣ зери мафҳуми механизмҳои идаракунии давлатӣ, дар назар дошта мешавад, Конститутсия, Ҳокимияти Қонунгузор, Ҳокимияти иҷроия, Ҳокимияти Судӣ, Қувваҳои мусаллаҳ, Милиция, ва ғайра.
  Дар байни механизмҳои идоракунии давлатӣ, Конститутсия дар ҷои аввал меистад, ва дилхоҳ шуморабандии онҳо бояд аз он оғоз гардад. Зеро Конститутсия моҳиятан қоидаҳои тартиботи сиёсиро дар ҷомеа мауйян намуда, тартиби кори системаи сиёсии ҷомеа ва баҳамтаъсиррасонии элементҳои онро муқарар менамояд.
Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол ҳамчун яке аз механизмҳои асосии идоракунии давлатӣ, аввалин маротиба 6 – ноябри соли 1994 ба тариқи райпурсии умумихалқӣ қабул карда шуд. Миллати тоҷик имрузҳо дар остонаи 28 - умин солгарди қабули қонуни асосии кишвар қарор дорад.
Бо назардошти рушди ҷомеа ва ташаккули низоми сиёсии мамлакат борҳо зарурати такмили Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба миён омад. Маҳз аз ҳамин ҷост, ки дар зарфи 28 сол, се маротиба – солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба қонуни асоси кишвар таъғиру иловаҳо ворид гардид.
Мувофиқи таъғиру иловаҳои дар соли 1999 ба Конститутсия ворид шуда, дар низоми сиёсии мамлакат парламенти як палатагӣ ба парламенти касбии дупалатагӣ иваз гардид. Но вобаста ба он, ки дар ҳамон замон буданд, сиёсатшиносоне, ки ба зарурияти парлумони дупалатагӣ дар Тоҷикистон шубҳа доштанд, ва онро монеае дар кори системаи сиёсӣ ва рушди давлатдории миллӣ медонистанд, вале довари асосӣ – вақт, нишон дод, ки парлумони дупалатагӣ на монеа, балки дар такмили кори низоми сиёсӣ ва рушди давлатдории миллӣ саҳми назаррасе гузоштаистодааст.
Таъғироти соли 2003 ум ба Конститутсия ворид гардида, муҳлати ваколати Презедентӣ Ҷумҳурии Тоҷикистонро аз 5 ба 7 – ва судҳоро аз 5 ба 10 сол дароз намуд. Агар мо равандҳои иҷтимоию-сиёсӣ ва воқияти ҷамъиятии ҳамон замонро пеши назар орем, зарурати ин таъғиротҳоро дарк хоҳем кард. Дар он замон вазъи иҷтимоию иқтисодӣ, ва сиёсии мамлакат талаби ҳокимияти пурқувват ва ҳукумати тавоноеро менамуд. Илова бар ин барои тамини кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд дар ҷумҳури таҳкими ҳокимияти судӣ зарур буд.
Бо такя ба гуфтаҳои боло метавон гуфт, ки таъғиру иловаҳое, ки солҳои 1999 ва 2003 ба Конститутсия ворид карда шудаанд, заминае барои такмили систамаи сиёсии мамлакат гардиданд. Таъғиротҳо асосан ба такмили се шохаи ҳокимияти давлатӣ - Қонунгузор, Иҷроия ва Суддӣ равона гардида буданд.
Таъғироте, ки соли 2016 ба Конститутсия ворид карда шуд, минбаъд дар қаламравӣ мамлакат фаъолияти ҳизбҳои давлатҳои хориҷӣ ва созмон додани ҳизбҳои хусусияти миллӣ ва диннӣ доштаро манъ гардонид. Муқаррар карда шуд, ки тадавлатҳои хориҷӣ, ташкилотҳои хориҷӣ, шахсони ҳуқуқии хориҷӣ ва шаҳрвандони хориҷӣ ҳуқуқи дастгиррии молиявӣ кардани ҳизбҳои сиёсиро дар Ҷумҳурии Тоҷикистонро надоранд. Талабот ба синну соли мансабҳои интихобӣ ва таъини дар кишвар аз ҷумла мансаби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, вакилони Маҷлиси Олӣ, ва судяҳо то 5 сол поин карда шуд. Ҳамзамон талабот барои савганд ёдкардани аъзоёни ҳукумат ва вакилони маҷлиси Олӣ ҷори гардида доуталабоне, ки мақоми душаҳрванди доранд ба ин мансабҳо роҳ дода намешаванд. Илова бар ин дар системаи сиёсии мамлакат элементи нав - ниҳоди Пешвои миллат ҳамроҳ карда шуд.
Дар ҷори намудани қоидаҳои тартиботи нави сиёсии мамлакат таъсири равандҳои номатлуби сиёсии солҳои охир дар дохил ва беруни кишвар рафтаистода бараъло ба назар мерасад. Масалан, мо дар таҷрибаи давлатдории хеш, дидем, ки ҳизби сиёсии хусусияти диннӣ дошта ва дастгирии молиявии чунин ҳизб аз хориҷи кишвар ба тартиботи сиёсии ҷомеа халал ворид карда, қоидаҳои бозиҳои сиёсиро, ки Конститутсия ва қонунҳои конститутсиони муайян менамоянд войрон менамуд. Он таъғиротҳое, ки вобаста ба синну соли мансабҳои интихобӣ ва таини ворид гардидаанд, имкон медиҳанд, то ҷавонони мамлакат битавонанд ба ин ё он мансаби давлатии интихобӣ талош варзанд. Дар мавриди элементи нави системаи сиёсӣ - институти Пешвои миллат, метавон гуфт, ки равандҳои сиёсии ҷаҳонӣ ва минтақавии рафта истода, ки аксарияти онҳо пешгуинашаванда ҳастанд, зарурати пайдо шудани чунин ниҳодро тақозо менамуд. Зеро ин ниҳод имконият медиҳад, ки зимни тасмигириҳо дар самтҳои сиёсати дохилию хориҷии мамлакат тасмимҳои дуруст ва оқилона гирифта шавад, то, ки дар ҷаҳонни пуртаззод соҳибистиқлолӣ, якпорчагӣ ва сохтори конститутсионии мамлакат нигаҳ дошта шавад.
Дар маҷмуъ ҳаммаи се таъғироти ба Конститутсия воридгардидаро ба назар гирифта, метавон гуфт, ки як қисмати онҳо барои ҷори намудани қоидаҳои тартиботи нави сиёсӣ дар мамлакат равона гардидаанд. Махсусан таъғиру иловаҳои солҳои 2003 ва 2016. Зеро мувофиқи таъғиру иловаҳои дар ин солҳо ба Конститутсия воридшуда муҳлати ваколати Президент аз 5 ба 7 ва судяҳо аз 5 ба 10 сол дароз карда шуда, талабот ба синну соли мансабҳои интихобӣ ва таини дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз ҷумла мансаби Президентӣ, вакилони Маҷлиси Олӣ, ва судяҳо то 5 сол поин гардид. Илова бар ин қоидаҳои тартиботи нави сиёсии ҷори гардида, созмон додани ҳизбу ҳаракатҳои дар асоси ақидаҳои миллӣ ва диннӣ дар қаламравӣ мамлакатро манъ намуда, дастгирии молиявии ҳизбҳои сиёсиро аз ҷониби давлатҳои хориҷӣ, ташкилотҳои хориҷӣ, шахсони ҳуқуқии хориҷи ва шаҳрвандони хориҷӣ манъ намуд. Қисмати дигари таъғиротҳои воридгардидаро бошад, иваз намудани парлумони якпалатагӣ ба парлумони дупалатагӣ дар низоми сиёсии мамлакат ва ба он ҳамроҳ намудани ниҳоди Пешвои миллат ташкил медиҳад. Дар маҷмуъ таъғиру иловаҳои ба Канститутсия ворид гардида заминаи муҳиме барои такмили системаи сиёсӣ ва рушди давлатдории миллӣ гардид.
Муродов Субҳонҷон Абдуқодирович
номзади илмҳои сиёсӣ, мудири шуъбаи
сиёсатшиносии Институти фалсафа,
сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А. Баҳоваддинов

ОИД БА ҚОНУНИ АСОСӢ ВА ЧИГУНАГИИ ҚОНУНГУЗОРИИ МУОСИР ДАР ДИЛХОҲ ДАВЛАТИ РУШДКУНАНДА

      Ғолибан, ҷиҳати баррасӣ ва пажӯҳиши низоми қонунгузорӣ дар дилхоҳ давлате мушоҳида мекунем, ки умумигуфторӣ ва номушаххасӣ зимни мутолеаи қонунҳои асосии қудратҳои ҷаҳонӣ натиҷгирӣ мегардад, дар ҳоле ки давлатҳои рушдкунанда ё чунонки дар адабиёти илмӣ мегӯянд, кишварҳои рӯ ба инкишоф ҳангоми таҳия ва тадвини қонуни асосӣ аз қудратҳои ҷаҳонӣ ва аз таҷрибаи онҳо пайгирӣ менамоянд. Ҳануз Наполеон Бонапарт ба ин масъала дахолат карда, чунин иқтибосро баррасӣ кардааст: “Хитоб мекунем ба тадвинкунандагони қонуни асосӣ: кӯтоҳ ва номушаххас бинависед”. Дигар омили номушаххасӣ дар низоми қонунгузорӣ муҳаққиқини ҳуқуқдон ва бахшҳои ҳуқуқшиносии Донишгоҳҳо маҳсуб мешаванд, ки аз ҳуқуқшинос тахассуси умумгуфторе омода мекунанд. Ба ин монанд фарзияҳо бисёранд, аммо бо ин далел иктифо мекунем ва ба сари мақсад меоем, ки ҳадаф аз ин навистор чист?

      Дар санаи 04.11.2022, соати 10:00 дар маҷлисгоҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷиҳати истиқбол аз Рӯзи конститутсия (6 ноябр) Конференсияи илмӣ-назариявӣ дар мавзуи “КОНСТИТУТСИЯИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ВА РУШДИ ҚОНУНГУЗОРӢ ДАР ЗАМОНИ СОҲИБИСТИҚЛОЛӢ” бахшида ба 28-солагии Конститутсияи кишвар баргузор гардид.
Возможно, это изображение 6 человек и люди стоят
      Ҳамоиши илмӣ-назариявиро муовини президенти АМИТ, узви вобастаи АМИТ, профессор М. Абдураҳмон ифтитоҳ намуд.
Возможно, это изображение 1 человек и стоит
      Баъдан, академики АМИТ, Маҳкам Маҳмудзода дар мавзуи “Нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таҳия ва қабули Конститутсияи мамлакат” маърӯзаи илмӣ ироа кард. Сипас, мудири шуъбаи ҳуқуқи давлатии ИФСҲ АМИТ с.И. Иброҳимов бобати ташаккули адлияи маъмурӣ дар замони соҳибистиқлолӣ маърӯза намуд. Масоили назариявии давлат ва ҳуқуқ низ дар ҳамоиш баррасӣ шуда, мушкили дигари қонунгузории ватанӣ дар шаклу пешниҳоди номушаххас мавриди таҳқиқ қарор гирифтанд. Дар ин маврид, ҳуқуқшиносон И. Бобоҷонзода ва Б. Гадоев маърӯзаҳо пешкаш намуданд.
Возможно, это изображение один или несколько человек, люди стоят и люди сидят
         Дар анҷом масъалагузориҳо муҳокима ва натиҷагирӣ сурат гирифт.
Возможно, это изображение 1 человек, сидит, стоит и в помещении

 

 

 

 

 

 

 

СУИИСТИФОДА АЗ ҲИССИЁТУ БОВАРИИ ДИНӢ ВА ОҚИБАТҲОИ ФАЛОКАТБОРИ ОН ДАР ТАЪРИХИ МИЛЛАТИ ТОҶИК

 
Номи Худо набурдан аз он беҳ, ки зери лаб
Баҳри фиреби халқ бигӯӣ: Худо, Худо!
Фурӯғ
  Дар таърихи афкори сиёсию ҳуқуқӣ ва адабиёти илмиву оммавӣ роҷеъ ба ифротгароии динӣ ва баҳри ба даст овардани ҳокимияту истисмори аҳолӣ аз ҷониби гурӯҳҳои манфиатҷӯ суистифода гардидани эътиқоду ҳиссиёти динии мардум зиёд гуфта шудааст. Аз ҷумла аз эҷодиёти бузургони адабиёти тоҷик баръало аён мегардад, ки пас аз паҳншавии Ислом, махсусан пас аз таназзули давлати миллии тоҷикон Сомониён мансабдорон ва рӯҳониён аз номи Ислом мардумро истисмор мекарданду ҳукумат меронданд. Ин ҷо овардани баъзе абётро аз шоирони асрҳои гуногун барои тасдиқи андешаамон зарур медонем:
Шайхе ба зани фоҳиша гуфто: «Мастӣ,
Ҳар лаҳза ба доми як касе по бастӣ».
Гуфто: «Шайхо, ҳар он чӣ гӯйӣ ҳастам,
Аммо ту чунонки менамоӣ ҳастӣ?» (Умари Хайём)
Ҳофизо, май хӯру риндӣ куну хуш бош, вале
Доми тазвир макун чун дигарон Қуръонро. (Ҳофизи Шерозӣ)
Воизон к-ин ҷилва бар меҳробу минбар мекунанд,
Чун ба хилват мераванд, он кори дигар мекунанд.
Мушкиле дорам зи донишманди маҷлис боз пурс:
Тавбафармоён чаро худ тавба камтар мекунанд? (Ҳофизи Шерозӣ)
Адлу инсоф дон, на куфру на дин,
Он чӣ дар ҳифзи мулк даркор аст.
Адли бедин низоми оламро
Беҳтар аз зулми шоҳи диндор аст! (Абдураҳмони Ҷомӣ)
Ба ҳар мазҳаб, ки бошӣ, бош некӯкору бахшанда,
Ки куфру некхӯӣ, беҳ зи Ислому бадахлоқӣ. (Убайди Зоконӣ)
Муҳтасиб ришва ҳаром аст ту хоҳӣ хӯрдан,
Ман ҳам ар май хӯрам инсоф куну хурда магир. (Шамсиддини Шоҳин)
Се шикасти мудҳишу фалокатбор дар таърихи давлатдории тоҷикон ба суиистифода аз эътиқоду ҳиссиёти динии ин мардум вобаста аст.
Яке аз сабабҳои шикасти давлати миллии тоҷикон – Сомониён ва зиёда аз ҳазор сол дар зери итоати бегонаҳо азият кашидани мардуми тоҷик низ фирефта шудан ва ба фатвои руҳониёни беҳувият гӯш додани онҳо буд. Ин воқеият дар китоби «Тоҷикон»-и Қаҳрамони Тоҷикистон, академик Бобоҷон Ғафуров (чопи соли 2020, саҳифаҳои 388-389) бо такя ба сарчашмаи муътамад чунин дарҷ шудааст: Вақте ки лашкари Қарахониёни турк ба Бухоро сар даровард, хатибони сомонӣ ба минбари масҷидҳои ҷомеъ баромада, мардумро ба ҷиҳод даъват мекунанд. Мардум инро шунида, ба назди фуқаҳои исломӣ рафта хоҳиш менамоянд, ки дар бобати ҷанг кардан ё накардан ба онҳо фатво диҳанд. Лекин онон ҷангиданро манъ карда, гуфтанд: «Агар Қарахониён бо Сомониён дар роҳи дину мазҳаб низоъ медоштанд, бар зидди онҳо ҷангидан савоб мебуд. Чун ҳоло байни онҳо дар талоши неъмати дунё задухӯрд ба амал омадааст, худро нобуд кардан ва сар ба теғ додани мусулмон гуноҳ аст. Тариқи зиндагии Қарахониёни турк хеле хуб ва эътиқоди онҳо бенуқс аст, бинобар ин беҳтар аст аз ҳама гуна мудохила худдорӣ кард». Ин буд яке аз сабабҳои асосии ҳокимиятро ғасб кардани Қарахониёни турк ва фирору нузули Сомониёни тоҷик.
Дар аввалҳои асри XX бошад, бо пирӯз гаштани инқилоби октябр агар халқу миллатҳои дигар барои ташкили давлатҳои миллии худ талош карда бошанд, қисми зиёди тоҷикон зери таъсири мутаассибони дин ба ҷангҳои босмачигарӣ даст зада, дар ҳалли бисёр масъалаҳо, аз ҷумла масоили миллию ҳудудӣ аз дигарон ақиб монданд ва ҳудуду марказҳои калони фарҳангии худро ба мисли Самарқанду Бухоро ва водии Фарғона аз даст доданд. Ҳокимон ва мулкдорони собиқ ба муқобили давлати шӯравӣ роҳи муқовимати силоҳнокро пеш гирифтанд, ҳукуматҳои буржуазии ғарбӣ ва думравони онҳо ба ҳаракатҳои аксулинқилобии Русия ва мустамликаҳои собиқи он бо маблағу силоҳ кӯмак мерасониданд. Англия, ИМА, Туркия, Афғонистон бештар дар зери шиори ташкил додани давлати ягонаи мусулмонӣ ва ё пантуркистии Осиёи Миёна сиёсати ба мустамликаи худ табдил додани ин кишварро рӯйпӯш карданӣ мешуданд. Бояд махсус таъқид намуд, ки дар ташвиқоти зиддишӯравӣ рӯҳониён саҳми асосӣ доштанд. Онҳо дар байни мардуми авом ва гумроҳ ғазавотро фатво медоданд ва ташвиқот мебурданд, ки агар ба ҳимояи имон ва дини худ нахезед, кофир мешавед. Дар ибтидо мухолифони ҳокимияти нав декрету қонунҳои ҳокимияти шӯравиро бо дарку фаҳмиши худ шарҳ дода тавонистанд, аз ҷумла озодии дин ва баробариро озодии куфрӣ ва нашинохтани Худо, баробарии мардону занони шӯравиро умумӣ гардонидани занҳо тафсир намуданд. Мардуми авоми фиребхӯрда ҳадафҳои сиёсӣ надоштанд, вале ҳокимиятхоҳон бо доми тазвир намудани Ислом онҳоро ба мақсадҳои худ истифода бурда тавонистанд. Қисми зиёди мардуми авом баъдан фиреби рӯҳониёну мансабталошонро фаҳмида, ба тарафи ҳукумати шӯравӣ гузаштанд ва авф гардида, аз ҳаёти осоишта бархӯрдор шуданд.
Ниҳоят дар интиҳои асри гузашта, пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ, ки имкони ташкили давлати соҳибистиқлоли тоҷикон рӯйи даст буд, боз ҳам зиддиятҳои мазҳабӣ ва зери ниқоби дин амалӣ гардонидани манфиатҳои шахсӣ ва ба даст овардани ҳокимият миллати тоҷикро ба ҷанги шаҳрвандӣ кашид ва хисороти молию ҷонии гушношунидеро сабабгор гашт. Дар ин солҳо низ гурӯҳи мансабталошу ҳокимиятхоҳе, ки баъдан мухолифини Ҳукумат унвон гирифтанд, ташкили давлати исломиро ҳамчун шиори худ дар муборизаи зидди Ҳукумат истифода карда, ба ҳиссиёт ва боварии динии шаҳрвандон такя намуда, аз он сӯистифода мекарданд ва ҳамчунин доираи муайянро дар хориҷа, созмонҳои байналмилалиро бо истифода аз масъалаи номбурда бо Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муқобил мегузоштанд. Дар воқеъ ҳам бисёр доираҳои мухталифи сиёсӣ ва динӣ дар солҳои аввал фикри мусбат доир ба озодии виҷдон дар Тоҷикистон надоштанд. Масалан, бар асари тарғиботи мухолифин бисёр гурӯҳҳои хориҷи кишвар, давлатҳои исломӣ, аз ҷумла дар Арабистони Саудӣ, гумон доштанд, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба пешрафти дин ва бархӯрдорӣ аз озодии виҷдон мамониат мекунад. Дар солҳои 1994-1995 дар он ҷо ҳатто як навъ сандуқи хайрия барои кӯмак ба мухолифини тоҷик, ки гӯё баҳри озодии дин дар Тоҷикистон мубориза мебурданд, ташкил ёфта, як миқдор маблағи хайриявӣ низ дарёфт карда шуда буд.
Бо саъйу талоши Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ин ҳокимиятхоҳону мансабталошҳо ба хотири сулҳу салоҳ, ваҳдати миллӣ, ободии кишвар, осоиштагии мардум ва ба Ватан баргардонидани мардуми авоми гумроҳ Ҳукумати ҶТ гузашт кард ва ба ин вазифаталошҳо дар сохторҳои гуногуни давлатӣ мансаб пешниҳод намуд. Тибқи созиш нерӯҳои мухолифини тоҷик 30 %-и мансабҳои давлатиро соҳиб гаштанд.
Вале намояндагони Ҳизби наҳзати Ислом дар давоми 18 соли дар Тоҷикистон дар мақомоти гуногуни давлатӣ соҳибмансаб будан (солҳои 1997-2015) ва дар ихтиёр доштани маблағҳои аз давлатҳои хориҷ ба даст овардаашон баҳри ободии кишвар, осудаҳолии мардум ва дар маҷмуъ татбиқи арзишҳои исломӣ дар Тоҷикистон чораи назаррасе наандешиданд. Ҳамаашон танҳо дар фикри сарватҷамъкунӣ ва шароити хуби зиндагии шахсиашон буданд. Воқеият нишон дод, ки дар ин солҳо аъзоёни Ҳизби наҳзати Ислом ба ифротгароии динӣ, порахӯрӣ, зинокорӣ ва дигар амалҳои ғайришаръию зиддиқонунӣ машғул буда, дар охир нияти ғасби ғайриқонунии ҳокимияти контститутсиониро карданд.
Наҳзатиҳо дар давоми солҳои 1997-2015, ки дар Тоҷикистон буданд, ягон амали хайриявии назаррасе анҷом надоданд: роҳу пул, мактабу беморхона ва дигар иншооти таъиноти иҷтимоӣ насохтанд, ба мардуми эҳтиёҷманд – ятиму бепарастор, пирону маъюбон дасти кӯмак дароз накарданд. Ҳаким Саноӣ маҳз барои чунин ашхос ба далел гуфтааст:
Ҳама рӯз рӯза бурдан, ҳама шаб намоз хондан,
Шаби ҷумъаҳо нахуфтан, ба Худой роз гуфтан.
Зи Мадина то ба Каъба сару по бараҳна рафтан,
Ду лаб аз барои лаббайк ба вазифа боз кардан.
Ба Худо, ки ҳеҷ якеро самар он қадар набошад,
Ки ба рӯйи ноумеде дари баста боз кардан.
Дар роҳи тарғибу ташвиқи арзишҳои исломӣ дар миёни аҳолӣ кори назаррасеро анҷом надоданд – ягон барномаи телевизионию радиоӣ ва рӯзномаю ҳафтаномаи хусусияти исломидоштае баҳри баланд бардоштани маърифати аҳолӣ ва тарбияи динии аҳли ҷомеа ташкил накарданд (ба ҷуз тарғибу ташвиқи иғвогаронаву сиёҳкунандаи Ҳукумат дар масъалаи ришу ҳиҷобу масҷидравии ноболиғон ва инчунин ҷиҳоду шаҳодат). Ягон нафари онҳо, масалан, дар бораи ҷалби ҷавонон ба илмомӯзӣ, ки Қуръон ва ҳадисҳои пайғамбар ба ин талқин мекунанд, дар байни аҳолӣ коре набурдаанд. Баръакс наврасону ҷавононро ба таҳсили нодурусту пинҳонии динӣ дар масҷиду мадрасаҳои худсохт ва хонаҳояшон фаро гирифта, аз таҳсили дунявӣ дур сохтанд ва онҳоро асосан дар ниқоби ҷиҳоду шаҳодат ба амалҳои ифротӣ ва террористӣ омода месохтанд. Садҳо ҷавонони тоҷик ба доми фиреби онҳо гирифтор шуда, барои «ҷиҳод» ба давлатҳои Сурияву Ироқ рафта нобуд гаштанд. Масалан, натиҷаи барҷастаи бесаводӣ ва омӯзиши кӯркӯронаи Ислом дар ҷавонони тарбияткардаи онҳо, ки тобистони соли 2018-ум сайёҳонро ваҳшиёна ба қатл расониданд, ифода гардид. Бо вуҷуди далелҳои раднопазири мақомоти дахлдори Тоҷикистон оид ба даст доштани ТТЭ ҲНИ дар ташкили ин кирдори ҷиноятӣ намояндагони ҳизби мазкур ба гуноҳи худ иқрор нагаштанд ва онро ба дӯш нагирифтанд. Аммо ин амали террористие, ки нисбати сайёҳони хориҷӣ анҷом дода шуд ва ҳам ба номи Ислому ҳам ба шаъну эътибори миллати фарҳангиву меҳмоннавози тоҷик доғу иснод овард, аз ҷониби роҳбарияту аъзоёни фаъоли ТТЭ ҲНИ маҳкум нагардид ва вокунише нишон дода нашуд. Аз ин рӯ, саволе ба миён меояд, ки чаро ба ҷомеаи ҷаҳонӣ зидди Ислом будани ин амал аз ҷониби ТТЭ ҲНИ таъқид карда нашуд? Онҳо ки даъвои аз номи Ислом баромад карданро дар Тоҷикистон доранд, мебоист ба ҷомеаи ҷаҳонӣ мухолифи Ислом будани амали террористии мазкурро таъқид мекарданд. Аз ин беамалию бетарафии намояндагони ТТЭ ҲНИ хулоса баровардан мумкин аст, ки ташкилкунандаи ин амалиёт онҳоянд ва ё ҳеҷ набошад ин гуна кирдорҳоро мувофиқи Ислом меҳисобанду мутаассибанд ва ё дар фикри ҳимояи Ислом нестанду мунофиқанд. Дигар ин ки давлатҳои Аврупоии ҳимоягари ТТЭ ҲНИ аз ин бетарафии «паноҳҷӯстагон» парво надоштанд ва аз онҳо суоле накарданд. Аз ин маълум мегардад, ки мамолики Аврупоро манфиатҳои сиёсию иқтисодиашон аз масъалаи куштори шаҳрвандашон авлотар аст.
Яке аз дасисаҳое, ки ТТЭ ҲНИ бо пуштибонии Ғарб бебарор анҷом дод, ин ташкили «Паймони миллии Тоҷикистон» буд, ки мақоли халқии «Хар ҳамону пордумаш дигар»-ро ба хотир меорад. Зеро роҳбари ТТЭ ҲНИ М. Кабирӣ созмонҳои ифротии «Ҷунбиши ислоҳот ва рушд», «Анҷумани озодандешони тоҷик» ва «Анҷумани муҳоҷирони Осиёи Марказӣ дар Аврупо»-ро нахуст таъсис дода, пасон бо онҳо «иттиҳод» баст. Вале, ҳатто ду созмони дигари мухолиф – Анҷумани нерӯҳои созанда ва созмони ифротии «Гурӯҳи 24» аз ҳамроҳ шудан ба ин иттиҳоди сунъӣ худдорӣ карданд.
Лозим ба қайд аст, ки дар яке аз нишастҳои САҲА дар Варшава мавриди баҳс дар суҳбату суханрониҳои М.Кабирӣ босмачиён буданд ва аз босмачиён қаҳрамон тарошидан ба шиорпарокании рӯзмарраи ӯ табдил ёфтааст. Чунки мақсаду маром ва тарзи корбарии наҳзатиҳо нусхаи ҳаракати босмачигарии асри гузашта аст. Тавре пештар қайд кардем, саркардаҳои босмачиён низ ба мисли наҳзатиҳо ҳокимиятхоҳ буданд ва барои ба худ ҷалб кардани мардуми авом Исломро доми тазвир сохтанд ва аз ҷониби аҷнабиён пуштибониву маблағгузорӣ мешуданд.
Бояд таъқид кард, ки тӯли солҳои истиқлолият дар роҳи ҳимоя ва тарғибу ташвиқи арзишҳои исломӣ дар дохил ва хориҷи мамлакат худи Ҳукумати ҶТ зери роҳбарии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар баробари обод намудани Ватан ва дастгирии иҷтимоии мардум, иқдомоти ҷиддӣ роҳандозӣ намуда истодааст. Ин ҷо баҳри тасдиқи андешаамон баъзе чорабиниҳое, ки дар роҳи рушду нумуи Ислом бо ташаббуси Сарвари давлат ба роҳ монда шуданд, ҳамчун намуна ёдовар шудан кофист. Масалан, маҳз Президенти Тоҷикистон аз минбари Созмони Милали Муттаҳид ба тамоми ҷаҳониён арза дошт, ки террорист ватан, миллат ва дин надорад ва бо ин шаъну шарафи тамоми мусулмононро ҳимоя намуда, номи Исломро аз тамғаи «террор» озод намуд. Беҳтарин иқдоме, дар кори ҳимояву ташвиқоти Ислом, ки бо ибтикори муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон роҳандозӣ шуд, Симпозиуми байналмилалӣ ба муносибати 1310-солагии Имоми Аъзам ва эълон гардидани Соли бузургдошти Имоми Аъзам буд. Бо мақсади баланд бардоштани маърифати динии мардум бо супориши Сарвари давлат нахустин бор Қуръони маҷид бо забони тоҷикӣ дар се давра бо теъдоди умумии беш аз 200 ҳазор нусха аз чоп бароварда, ройгон ба аҳолӣ тақсим карда шуд. Ҷиҳати таъмин намудани эҳтиёҷоти динии мардум аз ҳисоби буҷети давлат ва хазинаи эҳтиётии Президент даҳҳо миллион сомонӣ ба чопи китобҳои илмӣ, ахлоқӣ ва эътиқодии фарҳанги исломӣ ҷудо гардида, садҳо асари гаронбаҳои таърихӣ, ки асрҳои аср дар гӯшаи фаромӯшӣ монда буданд, аз ҷумла «Саҳеҳ»-и Имом Бухорӣ, «Муснад»-и Имоми Аъзам, «Эҳёу улуми-д-дин», «Кимиёи саодат»-и Имом Ғазолӣ ва дигар осори пурарзиш нашр ва дастраси мардуми мусулмони кишвар гардонида шуданд. Дар Тоҷикистон Шӯрои уламо, Кумитаи дин ва танзими ҷашну маросимҳо, Донишкадаи исломӣ, Маркази исломшиносӣ фаъолият менамоянд. Масҷиди ҷомеъ дар шаҳри Душанбе, ки дар миқёси Осиёи Миёна ҳамто надорад, бунёд гардид. Дар асоси он ки Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати дунявӣ аст, ҳуқуқи ҳар кас ба озодии виҷдон ва озодии пайравӣ ба дин, инчунин баробарии ҳама дар назди қонун, новобаста аз муносибат ба дин ва эътиқод эътироф гардидааст. Дар Қонуни ҶТ «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» бо вуҷуди он, ки ба тамоми дину мазҳабҳо эҳтиром ва таҳаммул арза дошта шудааст, нақши махсуси мазҳаби ҳанафии дини Ислом дар инкишофи фарҳанги миллӣ ва ҳаёти маънавии халқи Тоҷикистон эътироф гардидааст. Хуллас, барои ташаккули фарҳанги исломӣ дар Тоҷикистон тамоми шароитҳои ташкилию ҳуқуқӣ фароҳам оварда шуда, хизмати беҳтаринро дар кишвар ба Ислом бо назардошти принсипи дунявият худи Ҳукумати Тоҷикистон анҷом додааст.
Расулов Фотеҳ Мирқозиевич
ходими пешбари илмии Шуъбаи таърихи давлат ва
ҳуқуқи Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А.
Баҳоваддинови Академияи миллии
илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқ

ОИД БА ҚОНУНИ АСОСӢ ВА ЧИГУНАГИИ ҚОНУНГУЗОРИИ МУОСИР ДАР ДИЛХОҲ ДАВЛАТИ РУШДКУНАНДА

   Ғолибан, ҷиҳати баррасӣ ва пажӯҳиши низоми қонунгузорӣ дар дилхоҳ давлате мушоҳида мекунем, ки умумигуфторӣ ва номушаххасӣ зимни мутолеаи қонунҳои асосии қудратҳои ҷаҳонӣ натиҷгирӣ мегардад, дар ҳоле ки давлатҳои рушдкунанда ё чунонки дар адабиёти илмӣ мегӯянд, кишварҳои рӯ ба инкишоф ҳангоми таҳия ва тадвини қонуни асосӣ аз қудратҳои ҷаҳонӣ ва аз таҷрибаи онҳо пайгирӣ менамоянд. Ҳануз Наполеон Бонапарт ба ин масъала дахолат карда, чунин иқтибосро баррасӣ кардааст: “Хитоб мекунем ба тадвинкунандагони қонуни асосӣ: кӯтоҳ ва номушаххас бинависед”. Дигар омили номушаххасӣ дар низоми қонунгузорӣ муҳаққиқини ҳуқуқдон ва бахшҳои ҳуқуқшиносии Донишгоҳҳо маҳсуб мешаванд, ки аз ҳуқуқшинос тахассуси умумгуфторе омода мекунанд. Ба ин монанд фарзияҳо бисёранд, аммо бо ин далел иктифо мекунем ва ба сари мақсад меоем, ки ҳадаф аз ин навистор чист?
   Дар санаи 04.11.2022, соати 10:00 дар маҷлисгоҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷиҳати истиқбол аз Рӯзи конститутсия (7 ноябр) Конференсияи илмӣ-назариявӣ дар мавзуи “КОНСТИТУТСИЯИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ВА РУШДИ ҚОНУНГУЗОРӢ ДАР ЗАМОНИ СОҲИБИСТИҚЛОЛӢ” бахшида ба 28-солагии Конститутсияи кишвар баргузор мешавад.
Ҳамоиши илмӣ-назариявиро президенти АМИТ, академик Фарҳод Раҳимӣ ифтитоҳ хоҳад кард. Баъдан, академики АМИТ, Маҳкам Маҳмудзода дар мавзуи “Нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таҳия ва қабули Конститутсияи мамлакат” маърӯзаи илмӣ ироа менамояд. Сипас, мудири шуъбаи ҳуқуқи давлатии ИФСҲ АМИТ с.И. Иброҳимов бобати ташаккули адлияи маъмурӣ дар замони соҳибистиқлолӣ маърӯза мекунад. Масоили назариявии давлат ва ҳуқуқ низ дар ҳамоиш баррасӣ шуда, мушкили дигари қонунгузории ватанӣ дар шаклу пешниҳоди номушаххас мавриди таҳқиқ қарор мегиранд. Дар ин маврид, ҳуқуқшиносон И. Бобоҷонзода ва Б. Гадоев маърӯзаҳо пешкаш мекунанд.
Дар анҷом масъалагузориҳо муҳокима ва натиҷагирӣ хоҳанд шуд.