joomla
free templates joomla

МИЛЛАТИ РАМЗОВАРИ ТОҶИК ВА ДИРАФШИ КОВИЁНӢ

  Дар таърихи инсоният шояд миллати дигаре набошад ва ё нодир бошад, ки Дирафшро дар лаҳзаи аз ҳама ҳассостарини мубориза бо душмани ашаддии худ ҳамчун рамзи Истиқлол ихтироъ ва баланд афрошта, дар зери ливои он бар душман ғалаба намуда, давлатдории мустақилу соҳибихтиёри худро эҳё намуда бошад. Достони таърихии марди бузург аз ниёгони миллати тоҷик – Коваи Оҳангар, ки дар асари “Шоҳнома”-и мутафаккири оламшумул Абулқосими Фирдавсӣ баён гардида аст, аз эҷодкорӣ ва назарияпардозии миллат ҳикоят дорад.
   Тоҷикон яке аз қадимтарин халқияти ориёӣ мебошанд, ки Дирафшро ҳамчун рамзи Истиқлол, рамзи давлатӣ, рамзи Ваҳдати халқ аввалин маротиба истифода намуда, таҷрибаи парчамдориро ба миён овардаанд.
Рамзофарӣ ҳарчанд мақсади Коваи оҳангар набуда, ў танҳо барои муттаҳид намудани халқ ва дар ҷараёни таъкиду сухангуйӣ барои таъсири бештар аз он истифода кард, вале ин таҷриба кофӣ буд, то дар натиҷаи такрорёбӣ аз ҷониби дигарон ба таври васеъ истифода гардад ва парчамдорӣ ба рамзи давлатдорӣ мубаддал гардад.
Таҷрибаи парчамдорӣ аз лаҳзаи одӣ, вале пурмасъулияти фаъолияти як шаҳрвандии одии кишвар барои ваҳдати халқ бар зидди ғосибон оғоз гирифт ва имрўз дар шароити ҷаҳонишавии муносибатҳои сиёсиву иқтисодӣ, иҷтимоиву фарҳангӣ таҷассумгари оғози садҳо муносибату чоранибиниҳо, давлату кишвар, ташкилоту созмонҳо гаштааст. Ин таҷриба баёнгари он аст, ки ихтирооти бузург низ аз қадамҳои одӣ сарчашма мегиранд.
Гузаштагони мо - мардуми ориёӣ Парчамро на танҳо ҳамчун рамзи мубориза барои Истиқлолият ва давлатдории мустақил истифода бурдаанд, ки худ моҳияти бузурги онро нишон медиҳад.
Албатта, Дирафши Ковиёнӣ таърихи куҳани ин рамзро ошкор менамояд, ки дар давоми ҳазорсолаҳо аз ҷониби давлатдорони ориёӣ ҳамчун гаҳвараки чашм нигоҳ дошта мешуд ва араби ғосиб бо шикаст додани дудмони Сосониён тавонист ба ин рамзи бузургарзиши ориёӣ даст ёбад ва коре кард, ки аз бузургон нашояд.
Аллакай дар парчамҳои давлатҳои аввалини ориёӣ мушоҳида намудан мумкин аст, ки ба ғайр аз он, ки Парчам ҳамчун рамзи давлат ки дар макони муҳим ва дар саънаҳои бузурги миллат барафрошта мешавад, дар он рамзҳои муҳимме нигошта шудаанд.
Сухан дар бораи якчанд рамзи дигар, аз ҷумла рангҳои дар Парчам ҳаккокишуда меравад, ки мазмуну моҳияти сиёсиву иҷтимоии онҳо барои мардуми ориёӣ ва имрўз барои мо низ ошкор шудааст.
Дар Парчаме, ки аз Ҳахоманишиҳо боқӣ мондааст, парчам чор гўшаи рост дорад ва дар тамоми даври он секунҷаҳои сурх, сафед сабз ва кабуд пайи ҳам духта шудаанд. Маълум аст, ки ранги сурх ба артиш ва ҳокимият мансуб буда, ранги либоси онҳоро таҷассум мекунад. Ранги сафед таҷассумгари табақаи руҳониён, ранги илм ва дониш буда, ифодагари мавқеи руҳониён дар давлатдории ориёӣ мебошад. Ранги саб ба табақаи кишоварзон таалуқ дошта, рамзи ҳосилу сарсабзии кишвар ва мақоми кишоварзон дар кишвар мебошад. Ранги кабуд ба косибону ҳунармандон тааллуқ дошта, баёнгари саҳми ин гуруҳи аҳолӣ дар ҳаёти кишвар аст.
Ҷамъ омадани ранг-рамзҳои табақаҳои гуногуни аҳолӣ дар як Парчам, маънои амиқ дошта, даъват намудани куллӣ қишри ҷомеа ба ваҳдату муттаҳидӣ ва якдилӣ мебошад. Парчами мазкур ҳамчун рамзи ҷомеаи муттаҳид ва ваҳдатгарои кишвар дар фазои он парафшонӣ мекунад. Андешаи амиқи сиёсӣ ва идеали давлатдории ориёӣ на танҳо дар шеъру достонҳо аз қабили “Авесто”, достонҳои “Шоҳнома”, таърихномаҳои бузурги бостонӣ, балки дар Парчами давлат низ инъикос ёфта, тавонистаанд, ки мардумро ба ободкориву созандагӣ, рушду камол, қаҳрамониҳо барои Истиқлол ва манфиатҳои кишвар равона созад.
Аз ин сабаб, парчамдории ниёгон барои ҳар яки мо, махсусан давлатдорону сиёсатмадорон, зиёиёну фарҳангиёни кишвар бояд намунаи барҷастаи ватандорӣ, ҳифзи манфиатҳои Ватан, устувору таҳким додани ғояву мафкураи давлатӣ, давлатсозӣ ва ҳифзи манфиатҳои милливу давлатӣ бояд бошад.
Ҳамеша парфишон бош, парчами Тоҷикистони мо!
Буризода Эмомалӣ Бозор
– д.и.ҳ., профессор,
Давлатмуродзода Балхия Давлатмурод.
– ходими хурди илмӣ (Шуъбаи таърихи давлат ва
ҳуқуқи Иниститути фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А.Баҳоваддинови
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон)

ПАЖӮҲИШГОҲИ ТАХАССУСӢ АЗ ВАЗЪИ БУҲРОНӢ ХОРИҶ ГАРДИД

   Дар таърихи имрӯз (16.11.2022) аксар муассисаҳо, ки мақоми давлатӣ доранд, ҷиҳати истиқбол аз Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва санаи баргузории Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ ҳамоиш барпо намуда, он рӯзҳои таърихӣ ва бенизомиро ёдоварӣ карданд. Ба вижа, чунин ҳамоиш дар Институти забону адаби ба номи Рӯдакии АМИТ баргузор шуд, ки дар он масъулини самти раҳбарикунанда ва соҳаи илмиву таблиғии муассиса мушорикат доштанд. Тибқи масоили матраҳшуда ҳамоиш дар асли хеш ҷаласаи навбатии ҳизбӣ маҳсуб мешуд, ки вижагии асосии он интихоби Раиси нави Ташкилоти ибтидоии ҳизбӣ мавсум ба "Ворисони Рӯдакӣ" гардид. Бинобар тағйироти кадрӣ дар Пажӯҳишгоҳ ташкилоти мутазаккир муддате бидуни роҳбар фаъолият мекард ва имрӯз бо ибтикори муовини Раиси КИИ "Хирадмандон"-и ҲХДТ дар АМИТ Ширин Қурбонова ҷиҳати интихоби раиси ташкилоти ҳизбӣ номзадии доктори илмҳои филология Фарангис Шарифзода пешниҳод шуд. Ҳамагии овоздиҳандагон номзадии мавсуфро ба маснади Раиси ТИ "ВОРИСОНИ РӮДАКӢ" мақбул донистанд, аммо хусусияти фарқкунандаи ҳамоиш он буд, ки дар он афроди масъул ширкат доштанд ва мавқеи худро тариқи суханварӣ изҳор медоштанд. Дар ҳоле ки Пажӯҳишгоҳ вазъи буҳрониро сипарӣ мекард ва аксар маврид байни кормандони он бархурдҳои тасодумӣ рух медоданд. ҳамчунин, пешниҳод шуд, ки муовин ва котиби Раиси ташкилот низ тариқи овоздиҳӣ дигар гарданд.
Азбаски имрӯз дар ҷумҳурӣ Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқбол мешуд, директори Пажӯҳишгоҳ Фарангис Шарифзода зимни баррасии масоили матраҳшуда ҳозиринро бо ҷашни мазкур табрик намуда, нақши Пешвои миллатро дар баҳамоварии тоҷикон ва истиқрори сулҳ дар сарзамин бағоят арзишманд муаррифӣ кард.
Сипас, чунонки директори Пажӯҳишгоҳ зикр намуд, сухан ба Шоири халқии Тоҷикистон ва иштирокчии Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ Аскар Ҳаким бобати баррасии авзоъ ва аҳволи кишвар дар рӯзҳои баргузории Иҷлосия дода шуд. Ба қавли Аскар Ҳаким, нахустин ҳарфе, ки Эмомалӣ Раҳмон пас аз интихобшавӣ ба вазифаи Раиси Шурои Олии мамлакат баён карданд, ин буд: "Ман ба Тоҷикистон сулҳ меорам". Дар воқеъ, нахустин иқдомҳои Сарвари давлат музокирот ва ба сулҳ расидани кишвар буд. Баъдан, Аскар Ҳаким вазъи ҳамонвақтаи зиёиёни мамлакатро матраҳ намуда, илова карданд, ки суботи сиёсӣ ва низоми дурусти сиёсӣ айни ҳол натиҷаи фаъолияти шабонарӯзии Сарвари давлат аст, ки муддати сӣ сол бо халқи худ мушфиқу ҳамдостон мебошад. Ҳамчунин, устоди сухан порае аз шеъри сурудаашонро бобати корномаи Эмомалӣ Раҳмон қироат намуданд, ки ба ҳозирин басе мақбул афтод.
Шахсияти илмии Пажӯҳишгоҳ, ки ба олимии ӯ касе шак надорад, профессор Абдунабӣ Сатторзода аст ва номбурда зимни баррасии мавзуъ мавқеи Пешвои миллатро дар рафъи мушкилоти сиёсӣ асосӣ муаррифӣ намуда, чанде аз ҳаводиси таърихиро ёдоварӣ кард.
Мудири шуъбаи адабшиносии Пажӯҳишгоҳ Беҳрӯзи Забеҳулло бо таклифи ҳозирин андеша изҳор намуда, зимнан қайд кард, ки имрӯз мо, тоҷикон тавассути талошҳои басе судманди Пешвои миллат соҳибдавлат мебошем ва масъалаи рушди минбаъдаамон ба фаъолияти нотакрори ӯ тааллуқ дорад.
Дар анҷом, намояндаи Президенти АМИТ, муовини Раиси КИИ "Хирадмандон"-и ҲХДТ дар АМИТ Ширин Қурбонова ба сухан омада, масъулини ва ҳизбиёнро аз номи Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Фарҳод Раҳимӣ ҷиҳати истиқбол аз Рӯзи Президент ва санаи баргузории Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон табрик гуфта, дар фаъолияти илмиву сиёсиашон бурдбориҳо таманно намуд.

ТАҶЛИЛИ РӮЗИ ПРЕЗИДЕНТ ДАР АКАДЕМИЯИ МИЛЛИИ ИЛМҲО

   Возможно, это изображение 15 человек и люди стоят
Возможно, это изображение 2 человека и люди стоят
Возможно, это изображение 2 человека и люди стоят
       Имрӯз дар санаи 15.11.2022 дар маҷлисгоҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷиҳати баррасии идеявии Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамоиш баргузор шуд. Дар он кормандони муассисаҳои илмӣ ва раёсати АМИТ иштирок намуданд. Олимони гуногунтахассус дар ҳамоиши мазкур иқдом намуданд, ки дар маърӯзаҳояшон чеҳраи воқеии Президенти мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро барои ҳозирин инъикос намоянд. Ин иқдом пазироӣ шуда, кӯшишҳои Пешвои муаззами миллат ҳанӯз аз Иҷлосияи таърихии XVI Шурои Олӣ бо дарназардошти бозоварии сафи бузурги фирориёни тоҷик аз мулки афғон ва сиёсати сулҳҷӯёнаи Раиси Шурои Олии кишварамон дар замони бенизомӣ ва ҷанги таҳмилӣ матраҳ гардиданд. Бояд мутазаккир шуд, ки нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои табдил додани давлат аз низоми дар вартаи нестӣ қарордошта ба кишвари рушдкунанда бо авзоъи басе муносиб ва дар суботи сиёсӣ оғушта шоистаи таҳсин буда, ба баррасии илмӣ ниёздошта маҳсуб мешавад. Маҳз аз ҳамин хотир аст, ки ҷомеаи Тоҷикистон бо сарвари давлати хеш ифтихор мекунад ва мутмаин аст, ки бо Эмомалӣ Раҳмон ҳамаи монеаҳо ва рӯхдодҳои таҳмилиро чун муноқишаҳои марзӣ паси сар хоҳад кард.
Возможно, это изображение 1 человек, сидит, стоит, костюм и в помещении
   Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба кулли ҳамватанонамон муборак бошад!
Возможно, это изображение 1 человек, стоит, сидит и в помещении

Пешвои миллат – наҷотдиҳандаи миллат

Бахшида ба 30-солагии Иҷлосияи

16 – уми ШО ҶТ ва Рӯзи Президенти ҶТ

6.55.jpg - 133.98 KB

        16 ноябри соли 2022 мардуми тоҷик 30-солагии Иҷлосияи   16 – уми Шурои Олии Ҷумҳурии  Тоҷикистонро ҷашн мегирад. Иҷлосияи мазкур  дар таърихи кишварамон воқеан  ҳамчун  иҷлосияи  тақдирсози  миллати  тоҷик,  нақш  бастааст. Ба туфайли он мардуми мо тайи  ин  муддат дар фазои  сулҳу  оромӣ  ба  сар  мебарад. Дар ин  ҷода нақши Асосгузори  сулҳу  ваҳдати миллӣ, Пешвои  миллат- Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ  Раҳмон  басо  арзанда  аст.

       Пешвои миллат – Президенти Ҷумҳурии  Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон замоне (моҳи ноябри соли 1992) раҳбарии Тоҷикистонро ба уҳда гирифтанд, ки дар кишвар сохти конститутсионӣ комилан барҳам хурда, ҷанги дохилӣ ҷараён дошт, ҳазорон нафар кушта ва гуреза шуда буданд,  иқтисоду саноат нобуд гардида, сохтор ва дастгоҳи давлатӣ фалаҷ шуда буд. Яъне Тоҷикистон ҳамчун давлат дар вартаи нобудшавӣ қарор дошт ва дар ҷомеа нобоварию ихтилоф ҷойи ваҳдату ҳамдигарфаҳмиро гирифта буд. Ҳамин тавр, вазифаи Раҳбари ҷавони нав интихобшуда дар охири соли 1992 нигоҳ доштани Тоҷикистон аз нобудшавӣ ва муҳимтар аз ҳама гирифтани пеши роҳи хунрезӣ буд.

       Дар яке аз аввалин суханрониҳои худ  Эмомалӣ Раҳмон ба мардуми кишвар муроҷиат карда, гуфта буданд, ки «Ман ба шумо сулҳ меорам» ва таъкид карда буданд, ки барои ба Ватан баргардондани тамоми ҳамватанон кӯшиш мекунанд. Сарвари давлат ба ваъдаи худ ҷавонмардона вафо карданд, яъне сулҳ оварданд ва ҳамаи тоҷикистониҳоро, ки ба сифати муҳоҷирони иҷборӣ дар кишварҳои хориҷӣ, хусусан дар Афғонистон қарор доштанд, ба Ватан баргардонданд. Дар суханронии худ бахшида ба 30 солагии Истиқлолияти Давлатї, Пешвои миллат ин иқдомро яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлолият донистанд.

       Ҳамзамон, сохти конститутсионӣ, фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва корхонаву муассисаҳо барқарор гардид, артиши миллӣ ва дигар ниҳодҳои зарурии давлатдорӣ ташкил дода шуданд. Эмомалӣ Раҳмон Тоҷикистонро дар СММ муаррифӣ карданд ва кишварамон ба сифати давлати мустақил мавқеи арзандаи худро дар арсаи байналхалқӣ ишғол намуд.

      Ҳамин буд, ки дар соли 1994 мардуми кишвар тавассути раъйпурсии умумихалқӣ Эмомалӣ Раҳмонро Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб намуданд. Дар натиҷа дар кишвар фазои озодию мардумсолорӣ, ҳуқуқбунёдию дунявият устувор гардид.  Ба шарофати сиёсати хирадмандонаи Сарвари давлат дар як муддати кутоҳи таърихӣ вазъи ақидатӣ, сиёсӣ, мафкуравӣ ва фарҳангӣ дар Тоҷикистон ислоҳ гардида, решаҳои ҷангу низоъҳои дохилӣ барканда шуданд. Муҳимтар аз ҳама ба ҷанги шаҳрвандӣ, ки дар натиҷаи он бештар аз 150 ҳазор нафар ҳамватанонамон, ҳалок шуда  буданд, хотима дода шуд. Дар Тоҷикистон сулҳу субот ва оромию ваҳдати миллӣ ҳукмфармо гардид.

       Ҷуръат, ҷасорат, масъулият, донишу хирад ва инсондӯстии Эмомалӣ Раҳмон имкон дод, ки ӯ мардумро дар атрофи сиёсати созандаи худ муттаҳид созад ва дар муқобили душманону бадхоҳон манфиатҳои миллии давлати ҷавони Тоҷикистонро ҳифз намояд.  Саъю талошҳои фаровони Эмомалӣ Раҳмон дар он замони ҳассос натиҷа оварданд ва Тоҷикистон ба марҳилаи сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва рушду пешрафт расид. Бояд таъкид кард, ки марҳилаи барқарории сулҳ ва созиши миллӣ дар таърихи муосир  ҳодисаи фаромӯшнашаванда маҳсуб меёбад. 

      Имрӯз хеле осону роҳат дар бораи раванди музокироти сулҳи тоҷикон ва мушкилоти ба он марбут ҳарф мезанем, аммо набояд аз хотир фаромуш кард, ки ибтидои солҳои навадуми садаи бистум вазъи номусоиди амниятию сиёсӣ ва иҷтимоӣ мардуми кишвар ва ҷомеаи тоҷикиро ба гирдоби ноумедию дилсардӣ гирифтор карда буд. Ин аст, ки ҳар кас дар он вазъи харобу валангор масъулият ва рисолати раҳбариро бар уҳда намегирифт.

    Имрӯз низ сиёсати давлатӣ, ки таҳти раҳбарии Пешвои миллат ҷараён дорад, муваффақ ва созанда буда, пеш аз ҳама ба беҳбудии зиндагии мардум ва ҳифзи манофеи миллӣ равона гардидааст. Бунёди НБО Роғун ва дигар иншооти энергетикию саноатӣ, роҳҳою нақбҳои сатҳи байналмилалӣ аз дастовардҳои ин сиёсат мебошанд.

       Ҳамеша бо мардум будан, аз инсонияту шарофат ҳарф задан, аз илтифоту самимият дар ҳар замоне кор гирифтан, ба дилу дидаи мардум наздик будан, ба ятимону дармондагон дасти кумак дароз кардан, аз аҳволи бепарасторон бархурдор будан, авлавияти сиёсати давлатиро ба самти маориф ва фарҳанг додан, амният ва манофеи миллиро саргаҳи кори давлатӣ донистан Эмомалӣ Раҳмонро  дар байни аҳолӣ  соҳибмақом ва пурэҳтиром гардонидааст. Пешвои миллат новобаста аз масруфиятҳо ҳамеша  бо мардуми манотиқи гуногуни Тоҷикистон мулоқот мекунанд, аз ҷараёни зиндагии аҳолӣ бархурдор мегарданд, бо халқ қарину ҳамнафас ҳастанд. Зеро аз миёни мардум баромадаанд ва рисолати худро қабл аз ҳама хидмат ба мардум ва амнияту осоиштагии ҷомеа меҳисобанд.  Аз ҳама муҳимтар, оромиш, субот ва амнияте, ки дар Тоҷикистон ҳукмфармост, далели дурустию хирадмандона будани сиёсати Пешвои миллат мебошад. Маҳз ба шарофати ин сиёсат мо фазои орому зиндагии обод дорем ва кишварамон дар ҳоли рушд кардан мебошад.

     Маъмулан, ҳар замон, ки мардум ва ҷомеаро хатарҳои гуногун таҳдид мекунанд, шахсияти варзидае рӯйи кор меояд, ки миёни омма аз маҳбубияти вижа бархурдор буда,  бо донишу хирад, маҳорату таҷрибаи сиёсӣ ҷомеаро дунболи худ бурда, кишварро наҷот медиҳад. Эмомалӣ Раҳмон айнан чунин шахсият ҳастанд ва ҳамчун Пешвои миллӣ мардумро дар атрофи худ муттаҳид сохта, дар масири ҳифзу тараққии кишвар муваффақ гардидаанд.

Ҳ. Хоҷаев, ҳамоҳангсози кор

бо магистрон, докторантони PhD

ва унвонҷӯёни Институти фалсафа,

сиёсатшиносї ва ҳуқуқи ба номи

А. Баҳоваддинови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

                                                                                                                                                                

 

 

 

ИҚБОЛ ҲОМИИ ВАТАНУ МИЛЛАТ, МУШФИҚИ ТАМОМИ БАШАРИЯТ БУД

   Бо ҳамин унвон мақолае интишор шудааст, ки афкори Мавлоно Иқболи Лоҳуриро баррасӣ мекунад. Ҷиҳати масоили мазкур чандин равишҳо ҳастанд, ки ғолибан мутафаккири бузургро пайрави мактаби мобаъдуттабиаи Аврупо медонанд. Гурӯҳи дигар иртиботи ӯро бо понисломизм, ки ҷараёне таҳияшуда аз ҷониби мустахбираи Британияи Кабир буд, иқрор шудаанд. Аммо асоситарин фарзия ҷиҳати омӯзиш ва пажӯҳиши осори мутафаккир озодандешӣ аст.
(чанд андешае оиди афкору зиндагии Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ
аз нигоҳи бонуи иқболшиноси тоҷик Шарафнисо Пӯлодова (1931-2022)
   «Муҳаммад Иқбол – чеҳраи тобони адабу фарҳанги Шарқ буда, нашри китоби “Иқболшиносӣ” дар Тоҷикистон, идомаи рушди илми Иқболшиносӣ дар кишвари зебоманзару маърифатпарвари Тоҷикистон маҳсуб ёфта, метавонад онро ба таври умум ҳам дар Покистон, ҳам дар Тоҷикистон ва ҳам дар ҷаҳон комилтару пурратар намояд». Иқтибос аз суханони собиқ Сафири Фавқулодда ва Мухтори Ҷумҳурии Исломии Покистон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, Тариқ Иқбол Сумро
Аз бузургони адабу сухан ёд кардан аз шарофату адаби мост. Зеро онҳо чун чароғи роҳнамои донишу ҳунар ба мо ва ҷаҳониён кашфиёти илм намуда, омӯзишу ёдгирии онро омӯзонда, роҳҳои бастаро бароямон боз карданд, то тавонем дар партави хираду ҳикмат ҷаҳонро хурраму шодоб гардонем. Мисоли онро метавон дар шахсиятҳои бузургу адаб ва осори онҳо аз ҷумла, Устод Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Анварӣ, Саъдиву Ҳофиз, Ҷомиву Камол, Румиву Берунӣ, Зебунисову Робиа, Айниву Турсунзода, Лоиқу Бозор ва дигарон мушоҳида кард, ки то имрӯз зикру қадру ёди онҳо маҷлису манзили моро равшану мунаввар мегардонад.
Чунин бузуругони адаби форсу тоҷик дар манотиқи Ҷануби Осиё ва ё Шибҳи Қораи Ҳинд низ мавҷуданд, ки ҳамеша зикри онҳо аз ҷониби аҳли адабу сухан ёдоварӣ шуда, мақому мартаба ва осору ороашон дар партави шиори ҳикматомези “бузургонро бузургон мешиносанд” қадрдонӣ мегарданд. Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ аз маъруфтарин адибону мутафаккирони поёни асри XlX ва аввали асри XX дар Шибҳи қора (Ҳинду Покистон), ба шумор меравад, ки бо осори илмию адабии рӯҳбахш, муассир ва сергунҷоишу пурмазмунаш дар таърихи тамаддуни башарӣ сазовори мақому мартабаи олиро дарёфт намуд.
Ҳамасола ба муносибати солгарди мавлуди Аллома Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ дар саросари ҷаҳон, хусусан дар кишвари Покистон маҳфилу семинарҳои илмӣ баргузор шуда, ба хотири бузургдошташ дар инҷо рӯзи таътили расмӣ эълон гардидааст.
Боиси зикр аст, ки соли 2022 ба ҷашни 145-умин солгарди зодрӯзи шоир, доктор Аллома Муҳаммад Иқбол баробар омада, ҳамчун файласуфи Шарқ ва охирон ситораи назми Ҳинду Покистон шинохта шуда, бо шукуҳ ва қадрдонии хос таҷлил мешавад.
Ҳамин тариқ, дар ДМТ бо ташаббуси кафедраи филологияи Ҳинду Покистон ва Маркази илмии Покистон санаи 9-уми ноябр 2022 дар мавзӯи “Саҳми Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ дар густариши адабиёти Шарқ” мизи мудаввар бо иштироки донишмандону донишомӯзон ва меҳмонони хориҷӣ баргузор гардид. Иштирокчиён аз ҷумла, Ректори ДМТ, Сафири Покистон дар Тоҷикистон ва устодони кафедра оиди худшиносӣ ва саҳму шуҳратёбии Иқболи Лоҳурӣ суханронӣ карданд.
Мавриди зикр аст, ки Аллома Муҳаммад Иқбол 9 ноябри соли 1877 дар Сиалкут ба дунё омада, шоири миллии Покистон эътироф шуда, бо лақаби Муффакиру мутафаккири Покистон, Шоири Машриқ (Шарқ) ва Ҳакимул Уммат маъруф аст.
Дар мақолаи зайл зарур донистем, то назару андешаи баъзе аз донишмандон алалхусус бонуи шарқшинос ва иқболшиноси тоҷикро роҷеъ ба Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ фароҳам оварда, “ёди ёри меҳрубон”-ро поси хотир нигоҳ дорем.
Бояд зикр кард, ки Муҳаммад Иқбол (1877-1938) яке аз бузургтарин шоирони Ҳинду Покистони садаи ХХ буда, аз охирон ситорагони назми форсии тоҷикӣ дар Шибҳи қораи Ҳинд мебошад. Ӯ бо осори гаронбаҳояш забону адабиёти форсӣ-тоҷикиро рушду нумуъ дода, форамиву ширинии онро дар шеърҳояш нишон додааст. Маликушшуаро Баҳор дар шеъраш асри имрӯзро «Қарни ҳозир хосаи Иқбол гашт», гуфтааст. Дар ситоиш ва мақому мартабаи Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ доктор Қосим Расо чунин фармудааст:
Сар зад аз Лоҳур рахшон ахтаре,
Он ки Покистон ҳаменозад бад-ӯ.
Худ на Покистон, ки хоки Ҳиндро,
Хомаи Иқбол бахшид обрӯ...
Донишманди тоҷик, профессор Ҳабибулло Раҷабов дар бораи Муҳаммад Иқбол низ асару мақолаҳо эҷод карда, ӯро дар яке аз шеърҳояш чунин васф кардааст:
Рӯҳи Иқбол дод ба бар мо болро,
Рост бинмуд чун алиф ин долро.
Гӯш кун, эй зодаи асри навин,
Дардҳои синаи Иқболро. (1.179)
Ҳамин тавр, Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ бо шеърҳои ҷаззоб ва ширину форамаш, ки бо ду забон (урду ва форсӣ-тоҷикӣ) сурудааст, тавонист дар рушду нумуи забону адабиёт саҳм гузошта, шоирону орифони онро тарвиҷу тарғиб намояд.
Ҳамин тавр, нашриёти «Дониш»-и АМИТ китоби нави «Иқболшиносӣ (маҷмӯаи мақолаҳо)»-ро (Душанбе, 2016, 112 саҳ.) аз чоп баровард, ки ба рӯзгору осори адиб, муҳаққиқ ва мутафаккири барҷастаи Шарқ аллома Муҳаммад Иқбол бахшидаи адабиётшиносон ва шарқшиносони тоҷик, монанди Кароматулло Олимов «Соҳибдили роздони ҷисму ҷон», Алии Муҳаммадии Хуросонӣ, Шарафнисо Пӯлодова «Нигоҳе ба рӯзгору осори Аллома Иқбол», Идибек Зиёзода «Муҳаммад Иқбол ва андешаҳои худшиносии ӯ», Умеда Ғаффорова «Талмеҳоти қуръонӣ дар ашъори Муҳаммад Иқбол», Ҳабибулло Раҷабов «Премчанд ва Иқбол»,Майрамбӣ Нурова «Муҳаммад Иқбол ва маърифати зан», Замира Ғаффорова “ Тасвири бадеии Кашмир дар ашъори Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ», Тоҷиддин Мардонӣ «Арабы в стихах Мухаммада Икбала», Расул Ҳодизода «Иқбол ва ҷаҳони имрӯз», Алии Муҳаммадии Хуросонӣ «Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ, Аллома Иқбол ва Халилуллоҳи Халилӣ», Гулрухсор Раҳимова «Гаҳвораи ман диёри тифлии ман аст», Аълохон Афсаҳзод «Дар ватани Иқбол» ва ғ. гирд омадаанд. Маҷмуа дар замони соҳибистиқлолии Тоҷикистон, дар заминаи нашрҳои арзишманди «Куллиёти форсӣ» ва осори дигари ба забони модарияш-урду эҷодкарда, навишта шуда, бо кӯшиши донишманди забону адаби тоҷик Алии Муҳаммадии Хуросонӣ мураттаб гардидааст.
Тибқи дарёфтҳои илмӣ аввалин маротиба китоби гулчини Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ соли 1966 бо таҳияи шодравон Мирсаид Миршакар «Паёми Машриқ» дар Тоҷикистон чоп шуда, пешкаши хонандаҳо гардид. Сипас баъд аз дувоздаҳ сол бо кӯшиши А. Ғаффоров нашри мукаммалтари осори шоир бо номи «Садои Машриқ» рӯи чоп омад.
Мавриди зикр аст, ки А. Ғаффоров бо тавсияи академик Бобоҷон Ғафуров ба тадқиқи адабиёти форсу тоҷикзабони Ҳинду Покистон ба корҳои илмӣ оғоз карда, ба кашфи шоирони Шибҳи Қора аз ҷумла, Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ машғул шуда, ба комгориҳои назаррасе мушарраф гардид. (А.Ғаффоров. Доир ба дараҷаи омўхта шудани ҳаёт ва эҷодиёти Муҳаммад Иқбол //Масъалаҳои филологияи тоҷик. – Душанбе, 1974. – С.88-106.)
Дар ниҳоят соли 2008 пас аз 30 сол, бо саъю эҳтимоми донишмандони тоҷик Қиёмиддин Сатторзода «Куллиёти Форсӣ» ба хати кириллик баргардон ва пешкаши хонандагони тоҷик гардид.
Бо ташаббуси донишманд ва ҳиндшиноси тоҷик профессор Ҳабибулло Раҷабов соли 2019 китобе зери унвони “Муҳаммад Иқбол-шоири абадзинда” иборат аз 180 саҳифа таҳия ва чоп шуд, ки кадами хубест дар шинохту дарки андешаҳои Иқбол баҳри ҳомиёни аҳли адабу сухан.
Дар шумораи 11-уми соли 2020, маҷаллаи “Садои Шарқ” (саҳифаи 124-149) мақолаи шоири халқии Тоҷикистон, номзади илми фалсафа Назри Яздонӣ бо номи “Девонае дар коргаҳи шишагар” (Муҳаммад Иқбол ва Фридрих Нитше) дар ҳаҷми 25 саҳифа, низ ба чоп расид.
Роҷеъ ба арзишу муҳимияти мақолаи мазкур сарходими илмии Институти Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон доктори илмҳои фалсафа, Комил Бекзода андешаронӣ карда, мақолае зери унвони “МАҒРИБ ЗИ ТУ БЕГОНА, МАШРИҚ ҲАМА АФСОНА” навишта, таъкид мекунад, ки бо вуҷуди ин тафовутҳои ҷавҳарӣ дар ҷаҳонбинии ин ду нобиға, Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ нисбат ба шахсияти Нитше эҳтиром гузошта, ҳамеша осорашро мутолиа мекарду илҳом мегирифт ва дар шеърҳояш аз ӯ иқтибос меовард.
То ба имрӯз аз марказҳои илмӣ оид ба осори гаронбаҳои Иқбол муҳаққиқон ва устодон аз ҷумла Кароматтуло Олим, Ҳабибулло Раҷабов, Умар Сафар, Қурбонов Ҳ., Алӣ Муҳаммадии Хуросонӣ, Идибек Зиё, Тоҷиддин Мардонӣ, Замира Ғаффорова, Комили Бекзода, Сайфиддин Акрам, Мирсаид Раҳмонов[1] ва дигарон китобу мақолаҳо навишта,маърузаҳои илмӣ мекунанд.
Бояд таъкид кард, ки Муҳаммад Иқбол дар мактаб баробари тадрис ба забони модариаш ба омӯзиши забони форсии тоҷикӣ низ машғул шуда, аз даврони бачагӣ бо бузургони илму адаби форсу тоҷик ошно шуда, ба ашъори устод Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Низомӣ, Саъдиву Ҳофиз, Рӯмиву Ҷомӣ ва дигарон майлу завқ пайдо карда, шефтаи каломи онҳо гардид ва ё ба қавли худи ӯ:
Маро аз мантиқ ояд бӯйи хомӣ,
Далели ӯ далели нотамомӣ.
Ба рӯям баста дарҳоро кушояд,
Ду байт аз Пири Румӣ ё зи Ҷомӣ. (Иқбол)
Ҳамин тавр, ӯ дар густариши адабиёт дар Шарқ саҳми арзанда гузошт.
Инҷо бояд зикр кард, ки доир ба рӯзгору осори илмию адабии Иқболи Лоҳурӣ, афкори фалсафию динӣ, иҷтимоиву ахлоқӣ, паёмҳои озодихоҳонаву ҳикматомез ва халлоқияти ӯ дар эҷоди бадеӣ ҳам дар Шарқ ва ҳам дар Ғарб мулоҳизаву андешаҳои гуногун мавҷуданд. Дар гуфтаю навиштаҳои бештари шарқшинсон маҳорат ва қудрати волои эҷодӣ ва илмии Муҳаммад Иқбол ва омезишу андӯзиши пайвастааш ба фарҳангу адаби мардумони Шарқу Ғарб, форсу тоҷик ва дар умум инсоният баррасиҳову назарпардозиҳо шудааст, ки аз партави донишу хирадии ин марди бузурги адабиёт маншаъ гирифтааст.
Шарқшинос ва бонуи иқболшиноси тоҷик Пӯлодова Шарафнисо аз зумраи дӯстдорони забону адаб мебошад, ки назару андешаҳояшро дар китоби донишманд Сайид Абулҳасан Алии Надвӣ-“Шигифтаҳои андешаи Муҳаммад Иқбол” бо таҳия, танзим, тавзеҳ ва таҳрири умумии Шодӣ Шокирзода, Душанбе, соли 2021 нашр гардид[2], оиди Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ чунин баён кардааст: “Иқбол дар баробари халқу кишвари худ тамоми башариятро дӯст медошт ва барои якдилии мардуми ҷаҳон мубориза мебурд”. Ба назари ин донишманди тоҷик мо бояд ҳама бурду бохти олами маънавӣ ва фарҳанги Ғарбу Шарқро аз нигоҳи хеш таҳлил намуда, унсурҳои беҳтарини ин ду қисмати тамаддуни ҷаҳонӣ бояд ба ҳам таъсири мутақобила дошта бошанд ва ҳамдигарро ғанӣ сохта, ба пешрафти умумиинсонӣ мусоидат намоем.
Мавриди зикр аст, ки хонум Шарафнисо Пӯлодова санаи 02.01.1931 дар шаҳри Хуҷанди бостонӣ таваллуд шудааст. Падараш Пӯлод Бобоев аз зиёиёни фаъолу пешқадами таҳсилкарда ва бо фазлу дониши солҳои 30 асри ХХ буда, ошиқи илму адаб ва рӯзгори аҳли адабу ҷоме буд. Тибқи маълумоти китоби “Шарқшиносии тоҷик” (1958-2008), Душанбе, 646 с. Дар шашсолагии Шарафнисо ва нӯҳсолагии бародараш нависандаи номвари тоҷик Пулод Толис падарашон вафот кард.
Хонум Шарафнисо таҳсилро дар мактаб дар замони Ҷанги Бузурги Ватанӣ оғоз карда, дар душвортарин ҳолат онро хатм кард. Бо ҳамаи ин ҳолату вазъ нигоҳ накарда, ӯ ҳамеша ва дар ҳама ҷо дар партави суханону насиҳатҳои волидайнаш омӯзишу ёдгириро идома дода, адабу маърифатро сармояи асосӣ медонист.
Ҳамин тариқ, ӯ баъди анҷоми таҳсили омӯзишгоҳи педагогӣ соли 1951 ба Донишгоҳи омӯзгории Хуҷанд дохил шуда, онро дар соли 1955 ба поён расонид. Дар солҳои 1958 то 1958 роҳбарияти донишгоҳ фаъолияти ӯро ба эътибор гирифта, чун омӯзгори забону адабиёт таъйин намуданд. Ҳамин тариқ, бо тавсия ва роҳнамоии устод Бобоҷон Ғафуров соли 1958 ба аспирантураи Институти шарқшиносии АИ ИҶШС таҳти роҳбарии академик Е.П. Челишев ба ихтисоси забону адабиёти ҳиндӣ ва урду машғул шуд. Дар ин росто, ӯ дар мавзуи “Аҳамияти хутути Мирзо Ғолиб дар ташаккули насри мусори урду” рисола навишта, онро дар соли 1963 бо мувафаққият дифоъ намуд. Дертар бо машварату маслиҳати академик Бобоҷон Ғафуров соли 1961 ба Институти шарқшиносии АИ Тоҷикистон ба кор пазируфта, дертар соли 1970 мудири сектори Ҳинду Покистон ва муовини директори Институт кору фаъолият кард. Сипас соли 1993 то соли 2000 дар Институти иқтисодиёти ҷаҳон ва муносибатҳои байналхалқии АИ ҶТ адои вазифа намуд.
Ҳамин тавр, дубора соли 2017 ба Институти Шарқшиносӣ, ки бо дастуру роҳнамоиҳои Президенти Тоҷикистон номи Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ номгузорӣ шуд, ба ҳайси ходими пешбари илмӣ дар шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқӣ даъват шуда, то соли 2020 ба таҳқиқоти адабиёти Покистон адои вазифа намуд[3].
Ӯ муаллифи беш аз 200 мақола буда, асарҳои “Мактубҳои Мирзо Ғолиб” (1966), “Мирзо Ғолиб” (1968), “Амир Хусрави Деҳлавӣ (1975), “Шеъру шоирии Алтоф Ҳусайни Ҳолӣ” (1989), “Уди ҳиндӣ” (1982) ва “Паёми Машриқи Муҳаммад Иқбол“ , “Шоири розу ниёзҳо” (1997) ва “Авроқи вафо-и Файз Аҳмад Файз” (2000) ва “Ғазалиёти форсии Мирзо Ғолиб” (2003) таҳия ва нашр шудаанд.
Муддате ӯ раиси бахши дӯстии Тоҷикистону Покистон дар “Ҷамъияти дӯстӣ” фаъолият карда, узви фаъоли ҷамъияти “Олимаҳои Тоҷикистон” буданд. Соли 2004 хонум Шарафнисо Пӯлодова аз ҷониби Институти таҳқиқотии савонеҳнигорӣ дар Амрико барои дастовардҳои муҳими илмӣ ва ҷамъиятӣ сазовори унвони фахрии “Бонуи соли 2004-ум” гардид[4].
Барои нигорандаи сатрҳо ифтихору шараф аст, ки бо ин бонуи донишманду иқболшинос аз наздик шиносоӣ пайдо карда, бо ҳам чун ҳаммаслаку ҳамкор фаъолият карда, аз лутфи каломашон ҷаҳони маънавиёт пайдо кардам.
Аввалин мулоқоти мо дар ҷараёни конфронси байналмилалӣ оиди Муҳаммад Иқбол дар Покистон, дар шаҳри Иқбол сурат гирифт, ки бо ҳам аз маконҳои таърихии шаҳр, ки бо Душанбе бародаршаҳр аст, дидан намудем. Маротибаи дувум дар Институти Осиё ва Аврупои АМИТ, шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии он муаррифии бештар пайдо карда, бо ҳам то соли 2020 ҳамчун коршиноси масоили адабу забону фарҳагу таърихи кишварҳои Покистону Ҳиндустон кору фаъолият кардем.
Ҳанӯз роҳнамоиҳову хубу насиҳатҳои модаронаву олимона, бо лутфи қалами худашон дар дафтарчаи хотироти банда, дарҷ аст, ки порчаи шеъри Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ чун армӯғон оварда шудааст :
Адаб перояи нодону доност,
Хушо к-он аз адаб худро биёрост,
Надорам он мусулмонзодаро дӯст,
Ки дар дониш фузуду аз адаб кост (Иқбол)
Хулоса, ҷаҳонро бояд ба чашми хираду адабона нигарист, то аз ҳақиқату каромати он хубтар огаҳӣ пайдо карду аз чашмаи сафои забони фораму ширини тоҷикӣ-форсӣ нӯши ҷон карда, аз ҳақиқату воқеияти ҳаёти башар огаҳӣ пайдо карда, андешаҳояшонро озоду ободу ором ба шунавадагонаш расонд.
Дар ниҳоят бояд таъкид кард, ки ҳамаи мардони бузург дар таърихи фарҳангу адаби тоҷику форс мақому манзалати воло дошта, дар рушди забону адабиёт ва тамаддуни башарӣ саҳм гузоштанд. Иқболу Икболшиносон ва осору адаби онҳо низ заминагузори худшиносиву худогоҳӣ буда, эҷодкорӣ ва мероси гаронмояи адабию илмии онҳо роҳро дар сохтани ҷомеаи Озоду Орому Обод боз намуда, аҳли башарро дар партави донишу хирад роҳнамоӣ менамояд.
Раҳмонов Мирсаид,
ходими калони илмии
Институти Осиё ва Аврупои АМИТ
шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ ва Шарқӣ
Сарчашмаҳо:
Ҳабибулло Раҷабов. Муҳаммад Иқбол-шоири абадзинда. Душанбе: ”Эр-гарф”, 2019,-180с.
Аллома Муҳаммад Иқбол. Куллиёт форсӣ-тоҷикӣ
Куллиёти Иқбол (урду). Мактабаи Ҷамол. Лоҳур, Покистон.2010
Сайти расмии Академияи Иқбол Лоҳур Покистон
Мунтахаби ашъори Иҷболи Лоҳурӣ / Душанбе / Маориф ва фарҳанг / соли 2010 / Китобхонаи мактаб / М. Лутфуллоев; М. Муллоаҳмад; А.М. Хуросонӣ; М. Акбарзод; Н. Зайниддинов / ISBN 978-99947-1-053-9 / 280 саҳ.
А.Ғаффоров. Доир ба дараҷаи омўхта шудани ҳаёт ва эҷодиёти Муҳаммад Иқбол // Масъалаҳои филологияи тоҷик . – Душанбе, 1974. – С.88-106.)
[1] Мирсаид Раҳмонов. Иқбол ва фалсафаи худшиносии ӯ. Рӯзномаи “Самак”.№46 (471).11 ноябри соли 2020
[2] Сайид Абулҳасан Алии Надвӣ. Шигифтҳои андешаи Муҳаммад Иқбол. Таҳия, танзим, тавзеҳ ва таҳрири умумии Шодӣ Шокирзода.Душанбе,2021.”Меҳроҷ-граф”.
[3] Институти Осиё ва Аврупои АМИТ, www.osiyoavrupo.tj
[4] Пажуҳишгоҳи шарқшиносии Тоҷикистон (1958-2008), саҳифаи 444.