joomla
free templates joomla

ОМИЛИ АСЛИИ СОЗАНДАГИИ ҲИЗБӢ АМАЛ АСТ

  Воқеан, чун мо аз фаъолият ва ба вижа, фаъолияти ҳизбӣ ҳарф мезанем, инқилобҳову гирдиҳамоиҳову гуруснанишиниҳо пеши назар меоянд. Қабл аз таълимоти Карл Маркс ва пайравонаш дар кишварҳои Ғарб ҳизбҳое ба фаъолият машғул буданд, ки бо истифода аз оммаи васеи шаҳрвандон ҳадафҳои сиёсиро роҳандозӣ менамуданд ва чун кӯҳнагирову навгиро, ё худ демократу ҷумҳурихоҳ ҷиҳати қудратдорӣ мусобиқа доштанд. Гузашта аз ин, омили дигари фаъолияти ҳизбӣ, ки сирф сиёсӣ маҳсуб мешавад, одамонро дар навъи сиёсати мушаххас ҷамъ оварда, ҷиҳати татбиқи ҳадафҳо таъсиси ҳизбро ба миён мегузорад. Ба ибораи дигар, дилхоҳ ҳизби сиёсӣ чӣ дар гузашта ва чӣ дар замони муосир бидуни амал муваффақ нашудаанд.
  Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон дар даврае пайдо шуд, ки кишвари мо ҷанги таҳмилиро паси сар мекард ва дар таҳияи стротегияҳои мусоид таҷриба надошт, аммо амал ва торафт дуршавии ҳизбиён аз суханпардозиҳо ин ҳизбро дар муддати кӯтоҳ машҳур сохт, чунки ҳамаи ҳизбҳоро аз рӯзи таъсисёбиаш ташхис менамоянд. Масалан, болшевикон ҳадафи ягонаи худро дар роҳандозӣ намудани инқилобҳо медиданд, ҳизбҳое ки вижагиҳои динӣ доранд, чун "Бародарони муслимин" аз аввали пайдоиши худ террорро асли фаъолият баррасӣ мекунанд, аммо ҲХДТ чун тавлид ёфт, дар пеши худ ҳадаф гузошт, ки Тоҷикистон бояд бо ҳар навъе набошад, тараққӣ кунад ва тоҷистониҳо дар амнияту осудаҳолӣ зиндагӣ намоянд.
Имрӯз дар санаи 09.02.2023 дар маҷлисгоҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷаласаи ҷамъбастии КИИ "Хирадмандон" - и ҲХДТ дар АМИТ баргузор шуд. Ҷаласаро Раиси КИИ "Хирадмандон" - и ҲХДТ дар АМИТ, академик Фарҳод Раҳимӣ ифтитоҳ намуда, қайд кард, ки дар таъини роҳҳои муосири фаъолияти ҳизбӣ Раиси ҲХДТ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нақши боризе гузоштаанд ва мегузоранд. Маҳз бо ҳидоятҳояшон Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон айни замон шаҳрвандони аз лиҳози мавқеи иҷтимоӣ гуногунро сарҷамъ намудааст. Далели ин ҳарфҳо иштироки фаъоли раҳбарони пажӯҳишгоҳҳои илмӣ дар ҷаласаҳои ҳизбӣ мебошад.
Номбурда дар баробари пешниҳоди ҳисоботи мушаххас ҷиҳати фаъолияти ҳизбии кормандони АМИТ дар соли 2022 илова намуд, ки дар 10 соли ахир нуфузу мавқеи ҳизб дар муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ чандин маротиб афзуда, сафи онҳо низ хеле зиёд шудааст.
Дар ҷаласа Раиси Кумитаи иҷроияи ҲХДТ дар шаҳри Душанбе Мирзозода Иброҳим Холмурод ва Раиси Кумитаи иҷроияи ҲХДТ дар ноҳияи Шоҳмансур Каримзода Нилуфар ҷиҳати фаъолияти сиёсии КИИ "Хирадмандон" дар соли сипаришуда баҳогузорӣ намуда, зимни матраҳ сохтани мушкилиҳои ҳизбӣ нақши босазои аъзои ҳизбро аз Академияи миллии илмҳо тазаккур доданд.
Агар мо вижагиҳои хоси ҲХДТ - ро мавриди таҳқиқ қарор диҳем, пас хулоса хоҳем кард, ки сиёсишавии омма ба манфиати ӯст, чунки инсон новобаста аз мавқеи иҷтимоии худ танҳо тавассути ҳизбҳо имкон пайдо мекунад, ки дар сиёсати кишвари хеш нақш гузорад. Ба ибораи дигар, сиёсат олуда нест ва фақат инсони худогоҳ метавонад сиёсатро пок созад. Мо чунин абармарди сиёсиро дар симои Раиси ҲХДТ мушоҳида мекунем. Шояд бархе аз хонандагон ба ин фикр розӣ набошанд, аммо фаъолияти сиёсии Эмомалӣ Раҳмон шуруъ аз соли 1992 то кунун нишон медиҳад, ки номбурда ҳадафҳои миллӣ ва ормонҳое, ки пешниҳод намудааст, ба нафъи башар мебошанд.
Дар анҷом гурӯҳи мушаххаси олимону кормандони АМИТ, ки аъзои ҲХДТ мебошанд, бо ифтихорномаҳои шаҳриву ноҳиявӣ сарфароз гардонида шуданд.

ОЛИМОНИ МО ЭЪТИРОФШУДААНД

  Субҳи имрӯз дар санаи 08.02.2022 дар маҷлисгоҳи АМИТ нишасти матбуотии муассисаҳои илмӣ ва илмӣ-таҳқиқотӣ бо иштироки намояндагони Васоити ахбори омма баргузор шуд.
  Нишастро президенти АМИТ, академик Фарҳод Раҳимӣ ифтитоҳ намуда, ҷиҳати пешниҳоди маълумоти мухтасар оид ба фаъолияти илмӣ ва илмию ташкилии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон изҳори андеша намуд. Номбурда, аз ҷумла чунин гуфт: Вазъи кунунии ҷаҳони муосир бо дарназардошти таҳияи ҷангҳо ва бархурди Атлантикаи Шимолӣ (НАТО) бо қудратҳои Шарқ дар мисоли Федератсияи Россия ва Ҷумҳурии мардумии Чин олимонро водор мекунад, ки ҷиҳати сарнавишти минбаъдаи башар консепсияҳои судманд таҳия намоянд. Гузашта аз ин, натиҷаи офатҳои табиӣ, бахусус заминларза дар Сурияву Туркия ва ҳалокати ҳазорҳо нафар ҳар фарди ҷомеаи Тоҷикистонро водор мекунад, ки андар ҷавобгӯ будани биноҳои серқабата ва низоми сейсмикии кишвар тафаккур кунад. Лозим ба ёдоварист, ки дар ҳар бинои серқабата дастгоҳҳои сейсмикӣ насб шудаанд ва бо дарназардошти ин ки Пойгоҳҳои сейсмикии АМИТ чун Пойгоҳи Симиганҷ имкон фароҳам меоранд, ки зилзила дар минтақа ва дар ҷаҳон қабл аз ба вуқуъ пайвастанаш омӯхта шавад. Олимони моро дар ҷаҳон мешиносанд ва ҳеҷ ҷойи шубҳа ҳам нест, ки илми тоҷик берун аз марзи Тоҷикистон муаррифӣ нашудааст. Дар сатҳи ҷаҳонӣ олимони табиатшиноси тоҷик эътироф шудаанд ва табъу нашри мақолоти илмӣ дар маҷаллаҳои кишварҳои Ғарб аллакай гувоҳӣ медиҳад, ки воқеан, олимони Академияи миллӣ бо нашри мақолаҳои илмӣ дар ҷаҳон машҳуранд. Дигар расадхонаҳои астрофизикии АМИТ бо фаъолияти густурда илми тоҷикро дар хориҷ аз Меҳан муаррифӣ мекунанд ва беҳуда нест, ки ситорае аз осмон бо унвони Тоҷикистон номгузорӣ шудааст.
Ба суолҳои рӯзноманигорон аз рӯзномаи "Ҷумҳурият", радиои "Овози тоҷик", "Народная газета", радиои "Садои Душанбе" ва ғайра президенти АМИТ посухҳои қонекунанда доданд.

ПАЁМ – БАРНОМАИ СОЛОНАИ РУШДИ КИШВАР

 
Паёмҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон – дастовард ва таҷрибаи бузурги даврони соҳибистиқлолӣ ба шумор меравад. Ҳамасола, Паёмҳо ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар маҷмуъ ба мардуми шарифи кишвар ироа мегарданд, дар худ фалсафаи бузурги созандагӣ баҳри рушди ҷомеа доранд. Албатта ирсоли Паёмҳо талаби замон, зарурати воқеианд, ки масъалаҳои асосии ҷомеаро дар бар мегиранд.
Паёмҳо, ки аз ҷониби Президенти кишвар пешниҳод мегарданд, ифодакунандаи вазъи воқеии натиҷаи солонаи ҳам сиёсати дохилӣ ва ҳам хориҷии кишвар мебошанд.
Дар Паёмҳои Пешвои миллат хусусияти роҳнамоикунанда ва барномавӣ ифода ёфтааст. Воқеан дар онҳо фаъолияти яксолаи тамоми сохторҳои ҷомеа, яъне бурду бохти соҳаҳо, таҳлил ва ҷамъбаст мегарданд ва вазифаҳои нав барои рушди соҳаҳо дар оянда пешниҳод мешаванд.
Паёмҳо ҷанбаи ҳамгироикунандагӣ, руҳбаландкунандагӣ ва таҳкимбахшандагии ваҳдати ҷомеаро ифода мекунанд. Дар онҳо нуҳтаҳои асосӣ ва масъалаҳои калидии ҳаёти сиёсӣ , иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеа ифода меёбанд, ки ба ҳаёти ҳар як фард мусоидат менамояд. Ин омил метавонад баҳри муттаҳиди ва ҳамгироии тамоми қишрҳои ҷомеа хидмат намуда, дар зери як ҳадаф муттаҳид гардидан, барои ҳаёти солиму созанда камари ҳиммат бастан ва баҳри рушди босуботи кишвар кору пайкор намудан, мусоидат менамояд.
Паёми навбатӣ низ фарогири тамоми соҳаҳои мухталифи кишвар буда, кору фаъолияти яксолаи онҳо ҷамъбаст ва баррасӣ шуда, пешниҳодҳои нав аз тарафи Президенти кишвар пешкаш гардид. Сарвари мамлакат иброз доштанд, ки солҳои охир вазъи сиёсиву иқтисодии ҷаҳон хеле мураккаб гардида, ҳоло инсоният дар давраи ниҳоят ҳассос ва душвортарини таърихи қариб сад соли охири худ қарор дорад ва инчунин зикр намуданд,ки ба ҳамаи ин мушкилиҳо нигоҳ накарда, ба шарофати заҳмати содиқонаи мардуми кишвар раванди созандагиву ободкорӣ бомаром идома ёфта, нақшаву барномаҳои пешбинигардида ҷиҳати таъмин намудани рушди устувори иқтисоди миллӣ ва баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии сокинони мамлакат ҳадафмандона амалӣ карда шуданд.
Ба ҳамагон маълум аст, ки яке аз мушкилоти глобалӣ ин боло рафтани ҳарорат дар сайёра мебошад, ки оқибатҳои нохуш дорад. Сабабаш, пеш аз ҳама, партови газҳои гулхонагӣ маҳсуб мешавад. Дар ин бора дар Паём ҳам зикр шудааст, ки Тоҷикистон аз рӯйи кам будани партови газҳои гулхонагӣ дар яке аз ҷойҳои баландтарин қарор дорад.
Ин масъалаи муҳим ҳам дар Паём махсус зикр гардидааст: “Дар сурати истифодаи нерӯи барқи тоза дар кишвар истеҳсолшаванда дар воситаҳои нақлиёти барқӣ метавон талаботи мамлакатро аз маҳсулоти нафтӣ коҳиш дода, ба ин восила ба ҳифзи муҳити зист ва беҳтар намудани вазъи экологии мамлакат мусоидат намуд. Дар робита ба ин, ба вазоратҳои саноат ва технологияҳои нав ва нақлиёт супориш дода мешавад, ки ҷиҳати дар дохили кишвар ба роҳ мондани истеҳсоли воситаҳои нақлиёти барқӣ тадбирҳои мушаххас андешанд”.
Шомилшавии ҷавонон ба гурӯҳҳои террористиву эстремистӣ, ки хеле нигаронкунанда аст, нуктаи дигари муҳими Паёмӣ навбатиро ташкил намуд: «Имрӯзҳо гурӯҳҳои террористиву эктремистӣ барои даъват ва ҷалб намудани шаҳрвандон ба сафҳои худ бо истифода аз технологияҳои муосири иттилоотӣ роҳу усулҳои навро истифода карда, ҷавонони камтаҷрибаву ноогоҳро бо ғояҳои тундгароӣ гумроҳ месозанд”. Барои кам ва бартараф кардани ин мушкилоти нигаронкунанда, аз ҷониби сарвари кишвар пешниҳод карда шуд, ки бо истифодаи технологияҳои иттилоотиву коммуникатсионӣ содир карда мешаванд, зарур аст, ки Маркази ягонаи иттилоотӣ таъсис дода шавад.
Илму маориф, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва ба талаботи замон ҷавобгў, яке аз масъалаҳои асосӣ ба ҳисоб рафта дар ҳамаи Паёмҳо ҷойгоҳи махсус доранд. Нуқтаи назари Президенти кишвар оиди ин соҳаҳаҳо чунин буд: «Мо мактабро ба ҳайси боргоҳи илму дониш, саводу маърифат ва омӯзгорро чун шахси мафкурасозу тарбиятгари насли наврас эътироф карда, ба онҳо арҷу эҳтиром гузоштанро аз ҷумлаи масъалаҳои муҳимтарин медонем. Зеро агар мактаб ва омӯзгор набошад, сатҳи маърифатнокии мардум паст мегардад, миллат бесавод мемонад, ҷомеа ба ҷаҳолат гирифтор мешавад ва дар натиҷа оромиву сулҳу субот, амнияту осоиш ва муҳимтар аз ҳама, рушди давлат сахт халалдор мегардад. Вобаста ба ин, бори дигар таъкид менамоям, ки бунёди миллати мутамаддин аз маориф оғоз меёбад”. Иловатан қайд карда шуд, ки барои рушди ин соҳаи муҳимми низоми иҷтимоӣ ҳамаи чораҳои зарурӣ роҳандозӣ шуда истодааст.
Умед аз он дорем, ки дар натиҷаи иҷрошавии пешниҳодҳо ва вазифаҳои ба миён гузошта дар Паёми навбатӣ, соҳаҳои иҷтимоиву иқтисодии мамлакат рушд карда, некӯаҳволии аҳолии кишвар беҳтар мегардад.
Халифаева Ш.Х. – ходими илмии
Институти физикаю техникаи ба номи С.У.Умарови
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

ҲАҚИҚАТИ ТАЪРИХӢ ВА ПАСОМАДҲОИ ОН

  Дар санаи 10.02.2023 муаррихи тоҷик, доктори илмҳои таърих, профессор Рақиб Абдулҳаев ба синни мубораки 85-солагӣ гом мениҳанд. Номбурдаро бинобар шукуҳи ин санаи таърихӣ барояшон табрик гуфта, ҳамаи комёбиҳои илмиро ба мавсуф таманно дорам. Баъдан ин мақола барои ифшои андешаҳои муаррих пешкаш мешавад. 
Аз масъалаҳои мубрамтарин дар масъалагузории таърихи навтарини тоҷикон падидаи барпошавии қудрати болшевикон дар қаламрави Тоҷикистони муосир маҳсуб мешавад. Дар ин маврид уламои хориҷу дохили кишвар китобҳо навиштаанд ва ғолибан, аз андешае пайгирӣ намудаанд, ки тибқи он барпо шудани низоми шуравӣ дар марзи Тоҷикистон аз нигоҳи мусбат баҳогузорӣ шудааст. Яке аз пажӯҳишгарони мавзуи фавқ доктори илмҳои таърих, профессор Рақиб Абдулҳаев мебошад, ки таҳқиқоти нави мавсуф бо унвони “Аз таърихи барпо ва мустаҳкам шудани Ҳокимияти Шуравӣ дар Тоҷикистони шимолӣ ва Помир (солҳои 1917-1924) дар санаи 2022 ба табъ расидааст. Лозим ба ёдоварист, ки зимни пажӯҳиши масъала қариб ҳама муҳаққиқини дохиливу хориҷӣ ба наҳзати иксулинқилобиюн ва фаъолияти ғоратгароёнаи онҳо дар бекигарии Мастчоҳ таваҷҷуҳ зоҳир намудаанд, чунки ҳаракати зиддишуравӣ дар ин минтақа дар қиёс бо манотиқи дигари Суғд комилтар мушоҳида шудааст. Муаллиф нисбат ба ҳамроҳшавии Ховари Миёна фикри ҳукмронро изҳор намуда, дар ин ҷода мутмаин аст, ки раванди таърихии мазкур минтақаро аз буҳрон баровард: “Дар адабиётҳои зиёди таърихӣ чӣ дар ҳудуди имрӯзаи Осиёи Марказӣ ва чӣ дар ҳудуди Тоҷикистон фикру андешаҳое ҳукмфармост, ки воқеаи дар нимаи дуюми асри XIX ба ҳайати Русия ҳамроҳ гардидани Осиёи Миёна ҷараёни прогрессивӣ буда, аз байн рафтани боқимондаҳои феодалӣ ва патриархалиро тезонида, сабаби пайдо ва мустаҳкам шудани муносибатҳои ҷамъияти капиталистӣ шуд. Мардуми Осиёи Миёна тақдири худро бо тақдири синфи коргару деҳқонони мамлакати Русия паҳновар ва инқилобӣ сахт пайвастанд ва дар муборизаҳои минбаъдаи зидди истисморгарони чӣ мустамликадор ва чӣ маҳаллӣ бо мақсади ба даст даровардани озодиву истиқлолият сахт пайваста, байрақи миллӣ – озодихоҳиро то ғалабаи охирин бо ҳамбастагӣ ба пояи баланд бардоштанд”.
Ба қавли Рақиб Абдулҳаев, аз авомили роҳандозӣ шудани исёнҳо ва шуришҳои мардумӣ дар минтақаи мутазаккир вижагиҳои мавриди истеъмор қарор доштани гурӯҳе аз ҷониби гурӯҳи дигар ва тезутунд шудани муборизаи синфӣ маҳсуб мешавад. Аммо алҳол бо чунин матраҳсозии масоили таърихӣ на ҳамаи муҳаққиқон розиянд, чунки андешаи инқилоб ва зӯран маҳв намудани қудрат имрӯзҳо чандон ҷонибдор надорад. Аммо он солҳо ва дар аҳди побарҷо мондани низоми шуравӣ Шуриши соли 1916 дар Хуҷанд беш аз пеш мавриди баррасӣ қарор дошта, онро таконбахши нерумандии синфи ранҷбар муаррифӣ менамуданд.
Аз масъалаҳои воқеятдошта баррасии неруҳои аксулинқилобӣ аст. Масалан, кадом омилҳо ин ҳаракатро оғоз намуданд? Чаро ин ҳаракат хориҷ аз кишвар дастгирӣ мешуд? Оё аксулинқилобиҳо бо дин ҳамоҳангие доштанд? Ба ин пурсишҳо дар замони шуравӣ таърихшиносон посухи дилхоҳ нагуфтаанд, чунки мантиқан ҳаракати зидди Шуроҳо бар манфиати қудратҳои ҷаҳонӣ буд ва онҳо бо ҳар роҳу васила иқдом менамуданд ин наҳзатро алайҳи қудрати подшоҳӣ истифода кунанд. Махсусан, ин ҳаракат дар Мастчоҳ натиҷаи дилхоҳе ба бор овард ва ҳатто аз Маскав ба ин мавзеъ мутаваҷҷеҳ мешуданд. Ҳадафҳои стротегии қудратҳои Ғарб, бавижа Британияи Кабир аз он иборат буданд, ки тавассути инчунин ҳаракатҳои зидди шуравӣ дар минтақа манофеи геополитикии худро анҷом дода, боигарии минтақаро ба Аврупо баранд. Русияи подшоҳӣ ба онҳо монеа эҷод мекард, бинобар ин, қудратҳо дар бархурд қарор гирифта, ҳар яке барои ғасб намудани Ховари Миёна талош меварзид. Аммо беҳтарин силоҳ барои ғосибон мардуми меҳнаткаши Осиёи Миёна маҳсуб мешуд ва онҳо аз миёни мардуми маҳаллӣ афроди ғофил ва ватанфурӯшро чун босмачиҳо интихоб менамуданд. Бешубҳа, он замон афроди мардумфиреб уламои дин буданд ва саркардаҳои ҳаракати зидди шуравӣ низ бинобар интихоби ғосибон аз зумраи афроди мутаассиб чун муллову мутавалливу муаззину дигар амр ба маъруф кунандагониттихоз меёфтанд ва чунин авзоъ тӯли ҳазор соли ахир мушоҳида мешавад. Ба ибораи дигар, мушоҳидаҳо ва пажӯҳишҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки аҷнабӣ муллоҳои мутаассибро ҷиҳати роҳандозӣ шудани ормонҳои геосиёсиашон аз хотири нуфузшон дар миёни мардум истифода бинмуда, ҳадалимкон дар ин ҷода муваффақ шуданд. Бобати ин масъала мусаннифи китоб менависад: “Моҳи марти соли 1917 дар шаҳри Тошканд ташкилоти миллитаристии пантуркистӣ бо номи “Шурои исломия” таъсис ёфт, ки ба ҳайати он намояндагони боломақоми доираи савдоӣ-саноатӣ ва дигарон ворид гардиданд. Баъд аз ташкилоти “Шурои исломия” дар дигар шаҳрҳои кишвари Туркистон низ барпо шуданд”.
Дар анҷом китоби мазкурро барои воқиф шудани ҳаммеҳанон аз гузаштаи хеш ва ҳадафҳои геополитикии қудратҳои ҷаҳонӣ ҷиҳати суиистифодашавии ислом зимни татбиқи ҳадафҳои геосиёсӣ тавсеа менамоем.
Ширин ҚУРБОНОВА,
муаррих

ҲИФЗИ ПИРЯХҲО–ТАШАББУСИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ АЗ ҶОНИБИ ҶОМЕАИ ҶАҲОНӢ

 
Сафаров М.,
Ҳалимов А.,
Камолова Д.
Пешвои миллат чунин иброз менамоянд: “Тағйирёбии глобалии иқлим ба сифати яке аз мушкилоти муосир, пеш аз ҳама, ба ҳолати пиряхҳо, захираҳои барф ва об таъсири манфӣ мерасонад. Ман оид ба ин масъала аз минбарҳои созмонҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ борҳо таъкид карда будам. Ҷомеаи ҷаҳонӣ хуб дарк мекунад, ки коҳиш ва харобшавии минбаъдаи манбаъҳои обҳои ошомиданӣ дар сайёра метавонад аҳли башарро ба фалокатҳои зиёди ҷонӣ, иҷтимоӣваиқтисодӣдучорнамояд. Аз ин лиҳоз, ба ҷомеаи ҷаҳонӣ лозим меояд, ки барои ҳалли ин масоили экологӣ ҳар чи зудтар чораҳои зурурии муштаракро таҳия ва татбиқ намояд”.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ–Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар доираи «Маросими ифтитоҳи Павилиони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Конфронси бисту ҳафтуми Тарафҳои Конвенсияи қолабии Созмони Милали Муттаҳид оид ба тағйирёбии иқлим» чунин зикр намуда буданд: «Обшавии бо суръати пиряхҳо, ки яке аз манбаъҳои асосии оби тоза мебошанд, дар баробари зиёдшавии истеъмоли об бар асари афзоиши аҳолӣ ва рушди иқтисодӣ, метавонад боиси оқибатҳои бағоят манфӣ гардад. Возеҳ аст, ки ин масъалаи доғ бояд дар меҳвари таваҷҷуҳи хоси ҷомеаи ҷаҳонӣ, ва, хусусан пешвоёни сиёсӣ қарор дошта бошад. Дар ин замина, мо пешниҳод намудем, ки соли 2025 - Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон гардида, санаи мушаххасе ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии ҳифзи пиряхҳо муайян карда шавад. Ҳамчунин, мехоҳам бори дигар аз пешниҳоди Тоҷикистон оид ба таъсис додани Бунёди махсуси байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ёдовар шавам. Итминон дорам, ки қабули ин иқдомот ва дигар ташаббусҳои ба онҳо монанд, ҷиҳати дар сатҳи глобалӣ андешидани чораҳои дастаҷамъона ва татбиқи амалҳо ба хотири ҳифзи пиряхҳо такони тоза хоҳад бахшид».
Бо назардошти пешниҳоди ҷониби Тоҷикистон оид ба таъсис намудани «Бунёди махсуси байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» 14 декабри соли 2022, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид зимни иҷлосияи 77-уми худ бо ҷонибдории 153 кишвари аъзо қарор оид ба “Дар назди СММ таъсис додани Фонди боварии байналмилалӣ барои саҳмгузорӣ ба ҳифзи пиряхҳо” қабул кард. Ҳолати мазкур боз як қадами устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ дар самти дастгирии ташаббуси кишвари алоҳида буда, дар ин замина омодагии ҷомеаи башариро ҷиҳати таъмин намудани бехатарии захираи пиряхҳои сайёраи замин исбот намуд.
Бояд ёдовар шуд, ки ташкили Фонди мазкур бевосита ба он равона мегардад, ки аз ҳисоби манбаъҳои захиравии он ба кишварҳо ва давлатҳои алоҳида, ки дар самти дастрасӣ ба ҳифзу нигоҳдошти пиряхҳо ҳамчун манбаи захираҳои обӣ эҳтиёҷ доранд, дастгириҳо ва кумакҳо роҳандозӣ мешаванд.
Аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ–Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон роҷеъ ба муқаррар намудани яке аз рӯзҳо ҳамчун Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ташаббус нишондода шуд. Бо назардошти пешниҳоди ҷониби Тоҷикистон, аз ҷониби СММ бо тарафдории аксари кишварҳои ҷаҳон 21 март ҳамчун Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо муқаррар шуд.
21 март муайян гардидани Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо басо рамзӣ ва падидаи нек аст. Яъне, аз ҷониби СММ муайян шудани 21 март ҳамчун Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо бе ҳикмат набуда, нишон аз арҷгузории ҷомеаи ҷаҳонӣ, аз ҷумла СММ ба фарҳанги тоҷикон, махсусан ташаббусҳои Пешвои тоҷикони ҷаҳон, сиёсатмадори сатҳи байналмилалӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Ин иқдоми СММ бори дигар нуфузи ҷаҳонии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ–Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро нишон медиҳад.
Тағйирёбии глобалии иқлим, сол ба сол гармтар шудани ҳаво аз мушкилоти ҷиддии экологиест, ки тайи чанд даҳсолаи охир ҷомеаи ҷаҳониро ба ташвиш ва мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ кардааст. Оқибати ин тағйирёбӣ ба захираҳои обии Осиёи Марказӣ таъсиррасон буда, аллакай, аз худ дарак дода истодааст.
Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти ҳифзи пиряхҳо ва захираҳои обӣ бо сарварии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар меҳвари сиёсати умуми ҷаҳонӣ ҷойгоҳи калидӣ касб намудааст. Аз ҷумла, Сарвари давлати мо бо як қатор ташаббусҳои муфид оид ба истифодаи оқилонаи об аз минбари СММ баромад намуданд. Дар соҳаи сиёсати байналмилалии об Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз кишварҳои фаъол, ташаббускор ва аз субъектҳои асосии он баҳисоб меравад. Ҷумҳурии Тоҷикистон ташаббускори асосии Соли байналмилалии оби тоза (2003), Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт» (2005-2015), Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об (2013), ҳамчунин, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» (2018-2028) мебошад.
Тоҷикистон дорои захираи фаровони обист ва 60 фоизи оби дарёҳои Осиёи Марказӣ, аниқтараш 64 миллиард метри мукааб об ҳар сол дар қаламрави кишвар тавлид меёбад. Манбаи ин оби фаровон дар навбати аввал агар боришоти зиёди барфу борон дар минтақаҳои баландкӯҳ бошад, аз сӯйи дигар пиряхҳост, ки дар натиҷаи пайи ҳам боридани барф ва аз сардии ҳаво ба зудӣ об нашудани онҳо дар ин минтақаҳо қомат афрохтаанд. Барфҳои доимӣ дар фарозҳои бузург зери таъсири вазни худ ғафсшуда, тадриҷан ба яхи фирновии (куҳнаи) донакдор ва пас аз гузашти муддате боз ҳам ғафстар гардида, ба яхи шаффофи пурҷило табдил меёбанд. Қариб нисфи ҳамаи қитъаҳои пиряхии Осиёи Миёна дар ҳудуди Тоҷикистон дар баландии 3500-5300 метр аз сатҳи баҳр воқеъ гардидаанд.
Албатта, ин пазироӣ ба сифати кишвари ташаббускор асосҳои худро дошта, дар ин замина то ба имрӯз дар аксари паёмҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои экологӣ ва ҳаллу фасли мушкилоти соҳа дар сатҳи минтақа ва ҷаҳон зикри худро ёфтаанд. Алалхусус, дар меҳвари паёмҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, асосан, масъалаҳои тағйирёбии иқлим, норасоии оби ошомиданӣ, обшавии пиряхҳо ва таъмини амнияти экологии инсоният қарор гирифтааст.
Дар ин робита, соли 2008 дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин таъкид гардида буд: «Дар шароити тақвият ёфтани раванди гармшавии ҷаҳонии иқлим масъалаи аз меъёр зиёд об шудани пиряху қабатҳои барфи минтақаҳои ташаккули захираҳои об боиси нигарониишадид мебошад».
Албатта, дар мавриди зикршуда ҳолати таъсири нобасомони гармшавии иқлимро нисбат ба пиряхҳо мушоҳида карда метавонем, ки дар ҳолати чораҷӯӣ накардан аз ҷониби мамлакати алоҳида ва ё дар якҷоягӣ метавонад ба оқибатҳои ногувори табиӣ оварда расонад. Дар баробари ин, обшавии пиряхҳо барои нигоҳдории муътадили обанборҳои сунъӣ сохташуда, неругоҳҳои барқи обӣ, киштзорҳо, ҷойҳои аҳолинишин метавонад таҳдиди бевосита дошта бошад, зеро аз меъёри муқаррарӣ зиёд шудани об дар гардиш метавонад ба ин оқибатҳои ишорагардида оварда расонад.
Натиҷаи кӯшишҳои роҳбарияти олии мамлакат буд, ки 14 декабри соли 2022, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид зимни иҷлосияи 77-уми худ қатъномаи «Соли 2025 –Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо»-ро, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбарӣ шуда буд, бо иттифоқиоро қабул кард. Он яке аз қатъномаҳои нодир ба ҳисоб меравад, зеро дар он ҳам эълони Рӯзи байналмилалӣ ва ҳам Соли байналмилалӣ дарҷ гардидааст. Иқдоми навбатии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ–Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо пуштибонии 153 кишвари узви СММ пазируфта шуд.
Бояд ёдовар шуд, ки ҳанӯз моҳи марти соли 2021 зимни нахустин ҷаласаи пешвоёни Эътилофи обу иқлим Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иброз доштанд, ки обшавии босуръати пиряхҳо дар баробари зиёдшавии истеъмоли об, ки аз афзоиши аҳолӣ ва рушди иқтисодӣ вобастагӣ дорад, метавонад ба оқибатҳои манфӣ оварда расонад. Бо дарназардошти ин, Роҳбари давлат пешниҳод намуданд, ки ҷиҳати тамаркуз кардан ба масъалаи мазкур дар сатҳи байналмилалӣ соли 2025 Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо муайян гардида, Бунёди махсуси байналмилалии ҳифзи пиряхҳо таъсис дода шавад.
Мояи ифтихор аст, ки дар асоси ин қатънома пешниҳодҳои ироашудаи Президенти кишвар аз ҷониби кишварҳои узви СММ дастгирӣ ёфтанд, азҷумла:
– эълон гардидани 21 март ҳамчун Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо;
– эълон шудани соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо;
– дар назди СММ таъсис додани Фонди боварии байналмилалӣ барои саҳмгузорӣ ба ҳифзи пиряхҳо;
– дар соли 2025 доир намудани Конфронси байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе.
Қатъномаи мазкур аҳамияти пиряхҳоро ҳамчун ҷузъи таркибии даври гидрологӣ ва таъсири ҷиддии обшавии босуръати онҳоро ба иқлим, муҳити зист, саломатии инсон ва рушди устувор зикр намудааст. Инчунин, дар ин санад таъкид шудааст, ки таъсири гармшавии глобалӣ боиси коҳиши густурдаи креосфера гаштааст, ки дар натиҷа устуворӣ дар минтақаҳои баландкӯҳ кам шуда, миқдору мавсими маҷрои об ва захираҳои обро дар ҳавзаҳои дарёҳои барфу пиряхдор тағйир додааст. Ин омил ба паст гардидани маҳсулоти маҳаллии кишоварзӣ, афзоиш ёфтани норасоии об ва баланд шудани сатҳи миёнаи баҳрӣ таъсиррасонда истодааст.
Теъдоди зиёди ҳаммуаллифони Қатъномаи мазкур бори дигар аз он шаҳодат медиҳад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ташаббусҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва саҳми он барои ҳалли чолишҳои ҷаҳонӣ эътимод дорад.
Дар баробари ин, бояд аз мадди назар дур насозем, ки масъалаҳои экологӣ, алалхусус таъмини ҳифзи пиряхҳо метавонад ба суботи экологии наслҳои ояндаи аҳолии Тоҷикистон ва, ҳатто минтақа созгор бошад. Бинобарин, бояд боз ҳам масаъалаҳои робитаҳои берунӣ оид ба беҳсозии вазъи мавҷудаи захираҳои пиряхҳои ҳудуди мамлакат, омӯзиш, нигаҳдорӣ ва ҳифзи онҳо ҷоннок карда шаванд.
Мутаассифона, таҳдиду хатарҳои муосир, аз ҷумла мушкилоти тағйирёбии иқлим, ин равандро ба таври ҷиддӣ халалдор кардаанд. Чунин ҳолат таваҷҷуҳи махсусро талаб менамояд, зеро таъсири он ба захираҳои об, ба хусус пиряхҳо, бисёр возеҳ ва нигаронкунанда мебошад. Дар ин росто, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар маросими ифтитоҳи Саммити чоруми оби кишварҳои минтақаи Осиё ва уқёнуси Ором (шаҳри Душанбе, тариқи маҷозӣ (онлайн), 23 апрели соли 2022 таъкид ба амал оварданд, ки Тоҷикистон низ зери таъсири оқибатҳои тағйирёбии иқлим дар чанд даҳсолаи охир зиёда аз як ҳазор пиряхи худро аз дастдода, ҳамасола аз селу обхезиҳои зиёд ва хушксоливу камобӣ, ки марбути ин раванд мебошанд, хисороти зиёди моливу ҷонӣ мебинад.
Мусаллам аст, ки захираҳои об дар мутобиқшавӣ ва устувор будан ба оқибатҳои тағйирёбии иқлим нақши калидӣ доранд. Дар ин замина, Тоҷикистон ҳамчун аъзои фаъоли Пешвоёни Эътилофи обу иқлим ҷиҳати пешбурди ҳамгирои шудаи масъалаҳои обу иқлим дар рӯзномаи ҷаҳонӣ саъй менамояд.
Бо дарназардошти андешаҳои болозикр бояд таъкид намоем, ки эҳтимол дар натиҷаи гармшавии иқлим дар бисёр минтақаҳо ғайричашмдошт босуръати таҳдидкунанда обшавии пиряхҳо, ки манбаи оби ошомиданианд, ба назар мерасад. Аз рӯи мушоҳидаҳо дар давоми панҷоҳ соли охир дар кӯҳҳои Помир, ки ганҷинаи табиии оби тоза мебошанд.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ–Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳошияи “Иҷлосияи бисту ҳафтуми Конфронси ҷонибҳои Конвенсияи қолабии СММ оид ба тағйирёбии иқлим (КОП-27)”, чунин иброз намуда буданд: «Мо дар доираи талошҳоямон барои омодагӣ ба Конфронси оби Созмони Милали Муттаҳид, ки моҳи марти соли 2023 таҳти раёсати Тоҷикистону Нидерланд баргузор мегардад, ҳамбастагии обу иқлимро ба ҳайси яке аз мавзуъҳои асосии Конфронс пешниҳод намудаем. Мо, ҳамчунин, дар Конфронси дуюми Душанбе оид ба Даҳсолаи об тарҳи Рӯзномаи амал дар соҳаи обро, ки бояд уҳдадориву амалҳоро дар чорчӯби Конфронси соли оянда баҳам оварад, манзур намудем. Итминон дорам, ки кишварҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид ва ҳамаи ҷонибҳои манфиатдор тавассути иштироки фаъол, гирифтани уҳдадорӣ ва суръатбахшии амалҳо дар татбиқи ин масъулияти бузург моро дастгирӣ хоҳанд кард».
Қобили зикр аст, ки дар чаҳорчӯби пешниҳодҳои болозикри ҷониби Тоҷикистон дарсоли 2025 дастгирӣ ёфтани баргузории Конфронси байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе–пойтахти кишвари азизи мо аз ҷониби аксари кишварҳои ҷаҳон бозгӯи давлати пешоҳанг ва бунёдгузори ташаббусҳои созандаву фарогир будани Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Дар ҳақиқат, баргузории Конфронси мазкур метавонад барои муколамаи сатҳи байналмилалии илмӣ, ҳуқуқӣ, сиёсӣ, минтақавӣ ва ҷаҳонӣ роҷеъ ба ҳалли масъалаҳои бартарафсозии хатарҳои обшавии пиряхҳо ва таъминоти аҳолии сайёра бо обзамина фароҳам созад. Бо дарназардошти ин, азҷониби СММ ташаббуси кишвари мо якдилона пазируфта шуд, ки ҳолати мазкур некбинона ва ояндасоз будани сиёсати экологии Ҳукумати мамлакат, хосатан Пешвои муаззами миллатро ифода менамояд.
Дар баробари ин, ҷиҳати амалисозии ҳадафҳои милливу байналмилалӣ ва мақсаднок гузарондани Конфронси болозикр вазорату идораҳо, ташкилоту муассиса, ниҳодҳои давлатӣ ва ташкилотҳои байналмилаливу ҷамъиятии дар ҳудуди кишвар фаъолияткунандаро зарур аст, ки мушкилот, масъалаҳо, мавзуъҳо ва таҳқиқоти илмиву амалии марбут ба ҳифзи прияхҳоро коркард намуда, ҷиҳати чораандешии дарозмуҳлат дарсатҳи миллӣ, минтақавӣ ва байналмилалӣ барои баррасӣ дар ҳамоиши мазкур пешниҳод созанд.